ميوههايى كه براى زمستان ذخيره مىشده ، سخن به ميان آمده است ، ولى از سبزيجات پاليزى يادى نشده است . ظاهرا در اين دوره ، باغدارى بيش از بستاندارى و پاليزكارى مورد توجه مالك و روستاييان بوده است . با اينحال ، در منابع مختلف ، اجمالا از بادنجان ، هويج ، بقولات و شلغم جوشيدهء سفيد و پاك ، كه در بازار نيشابور مىفروختند ، سخن به ميان آمده است .
در كتاب علم فلاحت و زراعت ، نباتات پاليزى و چاشنى زير را ، كه در قرن چهاردهم ميلادى ( هشتم هجرى ) در ايران كشت مىشده است ، برمىشمرد :
فلفل ، زيره ، گشنيز ، خربزه ، خيار ، بادنجان ، ريحان ، كدو و سداب ، كاسنى و كرفس ، كاهو ، كراث ، گندنا ( تره ) كلم ، ترب ، شلغم ، پياز ، سير ، گزر : جزر ( هويج ) چغندر .
در كتاب ارشاد الزراعه غير از سبزيجات نامبرده ، از ريواس ، كاهو ، حنظل ، بادام تره ، ترتيزك ، اسفناج ، پودنه ، ترخون ، بادرنگ بويه نام مىبرد .
ظاهرا كشت كلم ، هويج ، ترب ، پياز و سير ، چغندر و ريحان بيشتر معمول بوده است .
حنا براى مصرف رنگ مو و گاه بعنوان دارو نيز استعمال مىشده است .
انواع درختان ميوه نظير انگور ، انجير ، انار ، سيب ، به ، شفتالو ، هلو ، آلو ، زردآلو ، گيلاس ، آلبالو و جز اينها ، به حكايت آثارى كه از حمد اللّه مستوفى ، ماركوپولو و ديگران به يادگار مانده است ، در ايران وجود داشته . در نزهتنامهء علايى از انواع كودى كه براى درختان سودمند است گفتگو شده است . استخرى و مقدسى از نخلهاى ايران سخن گفتهاند . به گفتهء مقدسى ، نخلستانهاى كرمان بيش از فارس است و كرمان از لحاظ وفور نخل حجاز كوچكى است . به نظر شاردن ، « خرماى ايران بمراتب از خرماى عربستان و ديگر نقاط بهتر است . » « 1 »
راجع به تاريخ كشت مركبات ، مخصوصا ليمو ، نارنج در ايران بين محققان وحدت نظر نيست . از گفتههاى استخرى پيداست كه در قرن سوم و چهارم هجرى ، نارنج در ايران كمياب نبوده و مقدسى از ليموهاى شوشتر خوزستان و جيرفت كرمان و نارنج مغن و رودكان كرمان ياد مىكند . در اصطلاح ، نارنج و نارنگى و ليمو و پرتقال را مجموعا « مركبات » مىخوانند .
حمد اللّه مستوفى مىنويسد كه در بعضى نقاط لرستان و خوزستان و فارس ( مخصوصا كازرون ) و قهستان و طبس و گيلان و مازندران و لاهيجان ، نارنج و ترنج و ليمو بهعمل مىآيد . در فهرست اجناسى كه براى آذوقهء زمستانى در مكاتبات رشيد الدين به چشم مىخورد ، از انواع نارنج ، ليمو ، ترنج ، ليموشيرين ، سخن به ميان آمده است .
نيشكر :
نيشكر ظاهرا از هندوستان به ايران آمده است ، و از دورهء قبل از اسلام ، كشت آن در خوزستان ايران سابقه دارد . در زمان فرمانروايى خلفا ، صادرات شكر نى از خوزستان اهميت جهانى داشت ، و در قرن هشتم ، خوزستان سالى سىهزار رطل شكر به رسم ماليات جنسى ، به دربار خلفا مىفرستاد .
جغرافيون قرن دهم ، از وجود كشت نيشكر در سراسر خوزستان و فارس سخن مىگويند .
هامش
( 1 ) . شاردن ، مجلد 3 ، ص 39 - 338 ( از همان مأخذ ، ص 377 ) .