قبل از به دستآوردن محصول ، بايد مايه گذاشت . فرنگيها مىگويند مقصودشان خير و صلاح مملكتشان است و بس ، اما اين سخن در پيش ما اهل ايران حرف مفت است .
ما هر خدمتى كه انجام بدهيم ، خواه من باشم و خواه شاه باشد ، فردا همين كه مرديم همه فراموش مىكنند و از ميان مىرود . كسى كه جانشين شاه مىشود براى آبادى خود ، تمام آباد كردههاى پيشينيان را خراب مىكند و از بين مىبرد .
چون بلاشك ، احدى در اين خاك به فكر خير و صلاح ملك و ملت نيست ديگر چه برسد به اينكه در اين راه فداكارى نمايد . از اين بيانات ، ذهنم روشن شد و پردهء غفلت از پيش چشمم برداشته شد . « 1 »
دكتر فووريه فرانسوى پزشك ناصر الدين شاه نيز به ستمگرى مأمورين شاه و دولت اشاره مىكند و مىنويسد :
قيام كشاورزان شهرستانك
امروز ( 28 ذى الحجه 1307 ) اهالى شهرستانك با عملهء شاه ، كه مىخواهند جو مردم را براى دواب خود بگيرند ، به نزاع برخاستند .
اين مردم دهاتى واقعا بدبختند چه علاوه برآنكه محصول ساليانه آنها تقريبا به كلى در زير چادرها نابوده شده ، يا دواب آرد و جو آنها را خوردهاند ، باز آنچه را هم كه در خانه ذخيره كردهاند از آنها مىخواهند ؛ و در اين صورت ، معلوم نيست كه اين بينوايان چگونه خواهند توانست زنده بمانند . فى الواقع ، بايد كارد به استخوانشان رسيده باشد كه باوجود صبر و تحمل ذاتى و ترس از قدرت حكومت ، قيام كرده و با نوكران دولت دست بگريبان شدهاند . » « 2 »
سركشى رعايا :
« در جلسهء 11 صفر 1325 تلگرامهايى از شهرستانها رسيده كه رعايا سركشى مىكنند . آقاى تقىزاده مىگويد : مقصود از سركشى رعايا گويا اين باشد كه اربابها و ملاكين مىخواهند سر رعايا را ببرند و آنها سرشان را هنگام بريدن عقب مىكشند ، و اين عمل به سركشى تعبير مىشود . » « 3 »
ناگفته نگذاريم كه انقلاب در وضع كشاورزان و كشاورزى ، در سراسر جهان بكندى صورت گرفت . پيرروسو مىنويسد « در نيمهء اول قرن نوزدهم . . . مادهء اصلى غذايى ، مانند گذشته ، همان نان بود و بس ، قسمت عمدهء فعاليت مردم ، صرف كشت غلات و حبوبات مىشد ، . . . در سال 1840 در صنعتىترين كشور جهان ، يعنى انگلستان 90 درصد از مردم ، بوسيلهء زراعت غلات ، در داخل مملكت تغذيه مىشدند ؛ ولى در تهيهء نان ترقيات بسيار حاصل شده بود .
از سال 1840 ، در فرانسه بر خمير نانوايى مقدارى مخمر مخصوص اضافه كردند دستگاههاى خميرگيرى مكانيكى همهجا متداول شد . . . دهقانان ديگر آن موجودات بدبخت و جاهلى نبودند كه كوركورانه ، از روشهاى قديم پيروى كنند . نه فقط بعد از انقلاب فرانسه ، شرايط زندگى دهقانان اصلاح شد و تغيير يافت ، بلكه گياهشناسان نيز بيشازپيش به كار ايشان
هامش
( 1 ) . ص 377 .
( 2 ) . سه سال در دربار ايران ، ترجمهء عباس اقبال ، ص 206 .
( 3 ) . ادوارد براون ، انقلاب ايران ، ترجمهء احمدپژوه ، ص 513 .