در خوارزم ، در نيمهء دوم هزارهء قبل از ميلاد ، بازيافته و نشان دادهاند . ده مستحكم يا قلعهوار به شكل مربع را در فرغانه در دوهزار و پانصد سال تا سههزار سال پيش سراغ مىتوان گرفت ، و به روزگار هخامنشيان و هنگام جهانگشايى اسكندر مقدونى ، نمونههاى آن را در ايران فراوان مىشد ديد . اين شيوهء ساختمانى را گروههايى مانند سغديان ، به دوردست و منجمله آسياى مركزى و شرقى نقل كردهاند ؛ و ساختمان خانههاى امروزى را در ايران كه حياطى دارد و در اتاقها به روى آن گشوده است و چهارسوى حياط را ديوارهاى بلند فرا گرفته ، به نظر روزنفلد بايد يادآور و بازماندهء آن طرز قديم معمارى دانست .
دوام و بقاء اين شيوهء ساختمان نه از جهت ارزش دفاعى آن است - چراكه غالبا ديوارهاى قلعهء ايرانى قطر مهمى ندارد و از مصالح مقاومى ساخته نشده است - بلكه از اين جهت است كه جزئى از هنر و فرهنگ ايران را تشكيل مىداده و در آغاز ، به نظام خاص اجتماعى اين سرزمين ، كه زندگى اشتراكى گروهى و شايد برپايهء مادرسالارى مبتنى بوده ، ارتباط داشته است . . .
كتاب تاتنشينهاى بلوك زهرا توصيف دقيق و روشنى از خانههاى روستايى رايج در اين قسمت ايران داده است . « 1 »
خانه و كاشانهء كشاورزان
از جزئيات مساكن كشاورزان در ايران بعد از اسلام اطلاع دقيقى نداريم . مشاهدهء وضع زندگى كنونى كشاورزان ايران ، چنان كه در صفحات پيش ديديم ، مىتواند كمابيش زندگى گذشتهء آنها را ، كه اختلاف زيادى با وضع فعلى آنان ندارد ، در نظر ما مجسم كند .
خانه و مسكن كشاورزان ، برحسب آب و هوا و مناطقى كه در آن زيست مىكردند ، فرق مىكرد ؛ مثلا در منطقهء خوزستان و بين النهرين ، مسكن دهقانان عبارت بود از كلبههايى كه از نى ساخته بودند ، در حالىكه در مناطق مركزى ايران ، در خانههايى كه از سنگ و چوب ساخته بودند زندگى مىكردند . در تركستان ، بيشتر مساكن كشاورزان از چوب بود .
نظر به فقدان امنيت ، غالبا كشاورزان در آبادترين مناطق ده بطور دستهجمعى زندگى مىكردند ، و در اطراف مساكن خود ، ديوارهاى بلند سنگى مىساختند .
در خانههاى كشاورزان ، طبقهء زيرين مخصوص طويله و آغل چهارپايان بود و در طبقهء بالا خانوادهء دهقانان و انبار علف و غلات قرار داشت . در مركز ده ، چشمهء آب يا آبانبار و تنور نانپزى ، و تكيه و مسجد تعبيه شده بود . در محوطهء ده ، چندين دستگاه بافندگى وجود داشت كه زنان و مردان ده در ايام فراغت و در روزهايى كه هوا اجازهء فعاليت در فضاى آزاد نمىداد به كار ريسندگى و بافندگى مىپرداختند .
امروز نيز ، اتاقهاى مسكونى كشاورزان غالبا كاهگلى و داراى طاقچههاى متعدد است ؛ كف اتاق معمولا گلى و ناهموار و از زيلو يا حصير و يا فرشى ، كه مصنوع خود آنهاست ، پوشيده شده است .
هامش
( 1 ) . دكتر جمشيد بهنام / دكتر شاپور راسخ ، « ده و روستانشينى در دنيا » ، سخن ، شمارهء نوروز 1340 .