عملا معنى اين كار آن بود كه حكومت مىبايست . . . در برابر آنان سر فرود آورد ؛ و اين وضع بر حيثيت و قدرت سياسى مالكان مىافزود . در سراسر دورهء قاجاريه ، طبقهء مالك ( كه شامل خوانين ايلات هم مىشد ) مقتدرترين عوامل مملكت بهشمار مىرفت . » « 1 »
در دورهء قاجاريه ، ايلات و عشاير ، در جريان سياسى و اقتصادى مملكت نقش مهمى داشتند . بعضى از آنان ماليات مىدادند و برخى از دادن ماليات شانه خالى مىكردند ، و در مواردى ، موجب ناامنى منطقهء نفوذ خود مىشدند . كوچ دادن ايلات و عشاير در دورهء قاجاريه نيز مكرر صورت مىگرفت .
در دوران زمامدارى محمد حسن خان قاجار ، يكى از خيرانديشان به وى پيشنهاد مىكند :
چون دو سال است كه در اصفهان و بلوكات و نواحيش ، بسبب جور و تعدى ، زراعت بندرت شده و اكنون بذر و عوامل ناياب و كار خلايق شوريده و خراب است ، تو سلطان صاحب اقتدارى ، بفرما از خراسان و رى به طبرستان و همهء ممالك محروسهات بذر و عوامل بياورند و نظم و نسق زراعت شهر اصفاهان و بلوكات توابعش بجا آورند ، تا از براى تو مملكت و رعيتى باقى بماند . « 2 »
راجع به وضع و موقعيت اجتماعى طبقهء وسيع كشاورزان ، در طول 150 سال اخير ، عدهاى از صاحبنظران ايرانى و محققان و جهانگردان خارجى ، در كتابها و سياحتنامههايى كه از خود بيادگار گذاشتهاند مطالب و نكاتى از مشهودات و مسموعات خود را به رشتهء تحرير در آوردهاند كه ذكر پارهاى از آنها براى آشنا شدن خوانندگان با وضع اجتماعى و اقتصادى ايران ، و طرز زندگى روستاييان اين كشور ، خالى از فايده نيست :
از جمله در كتاب حاجى بابا به مظالم زورمندان به طبقهء وسيع كشاورزان اشاره شده است . كدخدا در جواب نسقچىباشى ، مىگويد :
سه ماه پيش . . . آدمى از طرف ارباب آمد كه فردا ارباب با امراء و اعيان به شكار گورخر و آهو و كبك بدينجا خواهد آمد . بايد خانهها را براى خدم و حشم او خالى كنيد . آنگاه مردم را جمع كرد كه تا هر وقت ارباب در اينجا باشد ، خرج مطبخ و پول كاه و كشاورزى در مقابل مأموران دولت
هامش
( 1 ) . همان ، ص 268 ( به اختصار ) .
( 2 ) . رستم التواريخ ، پيشين ، ص 287 .