در باب درآمد دامدارى ، به عنوان نمونه ، بايد گفت كه در سال 1052 ه . ( 1642 م ) يك رقم چوپانبيگى و املاك اتباعى پيروان ، كه ساليانه 155 تومان تبريزى بود ، به تيول خليل بيگ قرار داشت و در مورد بخششهاى مالياتى شاه عباس كبير ، اسكندر بيگ نوشته است :
« وجوه چوپان بيگى كه از شمارهء گوسفندان دريافت مىشود و قريب بيستهزار تومان عراقى است ، هرساله ، از آن وجه به وصول مىپيوست » و همچنين « وجوه سرگلهء عراق ، كه قريب پانزده هزار تومان عراقى مىشود ، به مردم آن ولايت عنايت فرمود . » « 1 »
سند تحفيف چوپان بيگى دامداران ، در عصر شاه عباس سوم
الملك للّه . . . فرمان همايون شد آنكه ، چون رعايا و گلهداران دار الامان كرمان به عرض رسانيدند كه ضابطان و مستأجران و سناقچيان و عمله و فعلهء ايشان ، كه از جانب حكام سابق كرمان تعيين مىشدهاند ، دستور العمل و بودن اعلى را منظور داشته مبلغى زياده بازيافت مىنمودهاند . . . بنابراين ، مقرر فرموديم كه ضابط وجوه چوپان بيگى و دار الامان مزبور وجوه چوپان بيگى را ، موافق دستور العمل ديوان اعلى ، از قرار رأس سپاهى و رعيتى بر اين موجب ، از رعايا و گلهداران بازيافت نموده ، به علت علفه و علوفه و اخراجات ، خلاف حكم و حساب زيادى طلب ننمايد و نوعى نمايد كه رعايا و گلهداران مرفه الحال بوده به فراغ بال ، به دعاى دوام دولت بىزوال اشتغال نمايند . . . هرساله حكم مجدد طلب ندارند ، و چون پروانچه به مهر اشرف رسد ، اعتماد نمايند . جمادى الثانيه ، سنهء 1061 ه . ( 1650 م . ) « 2 »
وقف املاك در عهد صفويه
در دورهء صفويه نهتنها سلاطين و امرا ، بلكه مردم عادى نيز املاك خود را وقف مىكردند . به نظر دكتر لمتون ، « علت اين امر را تا حدى بايد در اين حقيقت جستجو كرد كه زمينهاى وقفى به اندازهء ساير زمينها غصب نمىشد ، و مالكان با وقف كردن زمينهاى خود ، تا حدى موفق به حفظ آنها مىشدند ؛ زيرا بدينطريق ، خود يا خانوادهشان متولى اوقاف خود مىگشتند ، و در ضمن مى - توانستند قسمت اعظم عوايد آنها را به خود اختصاص دهند : البته قسمتى از عوايد را نيز صرف امور خيريه مىكردند . به گفتهء شاردن - بسيارى از كسان كه ملك خود را از راه حرام به دست آورده بودند ، از ترس آنكه از دست برود ، وقف مىكردند و اميدوار بودند كه غصب مال مردم عواقبى براى آنها به بار نياورد و مكافات عمل گريبانگيرشان نشود . . . توليت اعتاب مقدسه مورد علاقهء سودجويان بود ، و عدهاى از اين راه ثروت كلانى به دست مىآوردند .
شاه عباس دوم اين مقامات پرسود را در عهد خود مجددا بين عدهاى تقسيم كرد تا از اين راه ، عدهاى ديگر متمول شوند . غالبا زمينهاى وقفى را اجاره مىدادند و از طريق مزارعه و راههاى ديگر سود كلانى مىبردند .
شاردن مىنويسد كه تيولهاى موروثى معروف به سيورغال را از محل اوقاف به خانوادههاى سرشناس مذهبى مىبخشيدند . » « 3 »
هامش
( 1 ) . عالمآراى عباسى ، ص 1104 ( به نقل از : همان مأخذ ) .
( 2 ) . از « دامدارى در عهد صفويه » تا اينجا نقل از : سياست و اقتصاد عصر صفوى ، پيشين ، ص 77 به بعد .
( 3 ) . مالك و زارع در ايران ، پيشين ، ص 224 ( به تصرف ) .