تصرف درآوردند . بنياد ظلم و تعدى نهادند و قتلعام شد ، و طمع در مال تاجران و رعايا و زارعان كردند . . . خرابى در ولايتها راه يافت و مردم پراكنده گشتند . . . در تمام بلاد ايران قحط و و با واقع شد . » « 1 »
دكتر لمتون مىنويسد :
با مرگ شاهرخ ، بار ديگر ناامنى بر همهجا سايه افكند . لشكركشيهاى دايمى وقوع يافت ، و لشكرهايى كه در آمدوشد بودند طفيلى مردم دهات شدند ، و فاتحان به جهت اتباع خود ، حواله به روستاييان نوشتند . همين كه فاتحى جديد يا شاهى پيروز از راه مىرسيد ، مردم ، از ترس اينكه مبادا مالى از آنان مطالبه شود ، پراكنده مىشدند . هنگامى كه شاهرخ ، فرزند تيمور ، به اصفهان رسيد ، فرمان بخشودگى صادر كرد تا از دهقانان مطالبهء ماليات پسافتاده نكنند ، و ايشان به زراعت مشغول گردند . از طرف ديگر ، هنگامى كه محمد سلطان ( متوفى به سال 855 ه . ) پس از مرگ شاهرخ ، به اصفهان آمد ، وزير او شيخ الاسلام ، سعد الدين ابى الخير مقرر كرد كه در يزد و ولايات مجاور آن ، ماليات مخصوصى جهت لشكر بر هر خانوار بستند تا براتداران اصفهان آنها را وصول كنند . اين اخاذيها روزگار مردم را سياه كرد .
هنگامى كه اين خبر به محمد سلطان رسيد ، فرمان داد كه به هيچوجه فرع يك دينار ناواجب بر رعايا و زارعان قسمت نكنند . « 2 »
« با اينهمه بطور كلى ، در دورهء ميان انقراض ايلخانان و ظهور صفويه ، تغييرات ناچيزى در زمينهء زميندارى و تشكيلات روستايى پديد آمده است . . . مالياتهايى كه از روستاييان مى - گرفتند مشتمل بود بر مالياتى كه بر هر « جفت » از زمين تعلق مىگرفت ؛ مالياتى كه بابت محصول مىگرفتند ، و ميزان آن از 14 تا 20 درصد فرق مىكرد ؛ و مالياتى كه بر تاكستانها تعلق مىگرفت . بعلاوه از روستاييان هر سال بابت حق مرتع ، بارهاى هيزم ، و علوفه و غيره چيزى مىستاندند . يك عده ماليات ديگر هم معمول بود : از قبيل يك درصدى كه به هنگام درو براى بعضى مأموران محلى وصول مىشد . و همچنين ماليات آسياها و عوارضى ديگرى كه در اعياد مىگرفتند . ايلات و عشاير نيز مانند كشاورزان مىبايست مالياتى بابت مواشى بپردازند .
تغييراتى كه در ماليات داده مىشد بيشتر عبارت بود از تغييرات كمّى نه تغييرات كيفى و براستى نظر مينورسكى دربارهء « ادامهء سنت مملكتدارى » از قرن چهاردهم تا هفدهم ميلادى درست است . به عقيدهء وى ، زمينها به دو دستهء ممتاز تقسيم مىشده است : زمينهاى اعطايى موروثى به نام « سيورغال » كه مشمول بعضى معافيتهاى مالياتى بود ، و « تيول » يعنى زمينى كه دارندهء آن مىتوانست ماليات آنجا را موقتا براى خود وصول كند . مىتوان گفت كه اصل و منشأ اين دو نوع بخشش ، به روزگار سلجوقيان باز مىگردد . » « 3 »
هامش
( 1 ) . احمد بن حسين ، ص 9 - 8 ( به نقل از : مالك و زارع در ايران ، ص 204 ) .
( 2 ) . مالك و زارع در ايران ، ص 204 .
( 3 ) . همان ، ص 206 - 205 ( به اختصار ) .