پطروشفسكى بار ديگر از اصلاحات غازانى سخن مىگويد و مىنويسد : « علت اصلاحات نسبيى را كه در عهد اين شهريار عاقل به وقوع پيوسته است بايد در عوامل زير جستجو كرد :
1 . رهبرى سياسى كشور به دست آن گروه از فئودالها و اهل قلم و روحانيان افتاده بود كه هواخواه تعديل حيات اقتصادى كشاورزان و تقليل و تثبيت ميزان خراج و مالياتها بودند .
2 . چنان كه گفتيم ، هدف اصلاحات غازانى بهبود نسبى وضع كشاورزان بود تا حدى كه كشاورزى مرده و از ميان رفتهء ايران ، بار ديگر احيا شود ، خراج افزايش يابد ، و از عصيان احتمالى كشاورزان جلوگيرى شود .
3 . استثمار و بهرهكشى از كشاورزان محدود گردد .
4 . اصلاحاتى در كار آبيارى و توزيع آب بهعمل آيد .
از ميان اقدامات سابق الذكر ، استقرار ميزان ثابت ماليات و لغو اقدامات خانه ويرانكن افراد كشورى و لشكرى و كسان و ايلچيان ايشان در منازل رعايا ، و نسخ شيوهء پرداخت مواجب اشخاص بوسيلهء برات و حواله ، كه اين نيز بار روستاييان را سنگينتر مىكرد ، و در منابع آن روزگار به نام « خارجيات » و « شلتاقات » و « شناقص » ناميده شده ، اهميت بيشتر داشته است .
اين اقدامات اصلاحى ، تنها به نفع كشاورزان نبود بلكه طبقهء ذينفوذ فئودالها و از جمله غازان و رشيد الدين فضل اللّه و ديگر متنفذين از نظم و نسق جديد بيشازپيش بهرهمند مىشدند . از جمله رشيد الدين به عمال و كارگزاران و گاه به فرزندان خود دستور مىدهد كه كشاورزان پراكنده و بىپناه را گرد آورند و « . . . همه را تخم و عوامل و تقاوى و مواكله بدهد تا از سر فراغ بال و رفاهيت احوال . . . به زراعت و عمارت مشغول گردند . . . » « 1 »
رشيد الدين مبلغى در حدود هفتصد هزار دينار براى ترميم و احياى سد كارون ، كه ظاهرا همان بند قيصر بود ، در خوزستان صرف نموده و در اين راه خود بيش از ديگران منتفع مىشده است . به گفتهء وى : « قسمت اعظم ولايت بالاى سد ، املاك ما مىباشد . . . و آن املاك به ما بطريقهء شرعى منتقل شده است . » طبيعى است كه كشاورزان محروم و غارت شدهء آن روزگار ، خود قادر نبودند در راه عمران مناطق ويران شده ، سرمايهگذارى كنند ، و براى احياى شبكهء آبيارى و تعمير كاريزها و قنوات و خريد دامهاى كارى ( عوامل ) و بذر قدمى بردارند . اين قبيل اقدامات اساسى را يا بايد دولت انجام دهد يا فئودال بزرگى چون رشيد الدين با پول و زور خود تلاشى كند . به گفتهء رشيد الدين ، ديوان خاصى وجود داشته كه دربارهء اشغال و زرع اراضى باير با اشخاصى قرارداد منعقد مىكرد و نواب ديوان مزبور تا عهد رشيد الدين ، قراردادهاى بسيارى با اشخاص منعقد نموده بودند ، و آبادى و زرع اراضى به حد وفور و به نحو دايم التزايدى صورت مىگرفته .
دولت و شخص غازان خان نيز بطور جدى از اين سياست عمرانى حمايت مىكرد . وى در جلسهاى در حضور اركان دولت گفت : « چون چنين باشد به اندك زمان ، اكثر خرابيها آبادان گردد و آبادانى چنان خرابيها ، به قوت و مال و انفاق همهء عالميان ميسر گردد و به غير از
هامش
( 1 ) . مكاتبات رشيدى ، ص 245 ( از : كشاورزى و مناسبات ارضى . . . ص 148 ) .