اعتلاى كشاورزى گشت . ولى بااينحال ، كشاورزى از سطح عالى پيش از هجوم چنگيز خان بسيار دور بود . . . سياست تمركز غازان خان و وزير وى ، رشيد الدين ، ممكن نبود مستمر و موفقيتآميز باشد ؛ زيرا مورد حمايت و پشتيبانى كامل فئودالها نبود ، و بخشى از بزرگان با سياست مزبور مخالفت مىكردند . رشيد الدين مىگويد كه در آن زمان ، يعنى اواخر قرن هشتم هجرى ، لشكريان مغول به تملك املاك « حريص » شدند . حرص ايشان را بايد نتيجهء متوقفشدن فتوحات و تقليل غنايم جنگى شمرد كه بر اثر آن ، بزرگان لشكر و اهل شمشير مىكوشيدند عوايد خويش را از زراعت و بهرهكشى فئودالى از روستاييان ، افزايش بخشند . در اجراى فرامين غازان نهتنها بزرگان لشكرى مغول بلكه حتى فرزندان رشيد الدين فضل اللّه اخلال مىكردند . » « 1 »
در تاريخ مغول مىخوانيم :
كمكهاى اقتصادى غازان خان به طبقه كشاورزان
چون در نتيجهء استيلاى مغول و جنگهاى دورهء حكومت ايلخانان و ظلم و تعدى عمال ديوانى ، غالب قرا و قصبات ويران و مزارع باير شده بود ، غازان خان براى معمورى ويرانهها و آبادانى اراضى باير ، حكمى صادر كرد تا كسانى كه به تجديد عمارت بنايى يا زراعت مزرعهء ويرانى مىپردازند اجزاء ديوان با ايشان چگونه معامله كنند ؛ به اين شكل كه اگر كسى زمينى را كه متصل به نهرى جارى است بىتحمل مشقتى مزروع و آبادان كند ، سال اول ، از پرداخت ماليات معاف باشد و در سال دوم ، چهار دانگ از ماليات مقرره را بپردازد و سال سوم ، تمام آن را ؛ و اگر استفاده از نهرها متضمن گرته طرح نهر اصلى منشعب از فرات كنار شهر ملاطيه ( از مكاتبات رشيدى )
تحمل زحمت و مخارجى است ، آبادكننده ، سال اول ، از اداى ماليات معاف باشد ، سال دوم ، نصف آن را بپردازد و سال سوم ، تمام آن را ؛ و اگر اين كار مستلزم مشقت
هامش
( 1 ) . كشاورزى و مناسبات ارضى در ايران عهد مغول ، پيشين ، ص 103 - 92 ( به تناوب و اختصار ) .