بوده ، و يا آن وزير نطق را در كتاب آورده و به سلطان خويش منتسب كرده است . اين نطق ، با اندك تغييرى ، در مجموعهء اسناد رسمى جلايريان - يعنى كتاب دستور الكاتب - نيز منقول است . و باز همين نطق ، با كمى تفاوت عبارات ، در رسالهء ارشاد الزراعه نيز آمده است . ولى به برادر و جانشين غازان خان يعنى اولجايتو خان خدابنده ، نسبت داده شده است . . .
يكى از اصلاحات غازان خان ، كه بيش از ديگر اقدامات وى براى روستاييان اهميت داشته ، همانا نظم جديدى بود كه در وصول خراج و مال اراضى و ديگر مالياتهاى ديوانى برقرار كرد و ميزان آن را براى هر محل دقيقا تثبيت كرد ، و معلوم نمود كه چه مبلغ نقد و چه مقدار جنس بايد بپردازند ، و يا نصف نقد و نصف جنس ، سالى دوبار در بهار و پاييز ، و هربار در مدت 20 روز كارسازى دارند . ارقام دقيق و ميزان ماليات و خراج مىبايست براى هر ناحيه و يا بلوك ، و حتى دهكده بر صفحهاى مسين كنده شود . در دهكدههاى مسلماننشين ، صفحههاى مزبور را بر ديوار مساجد و در قراء مسيحيان ، بر ديوار كليسيا يا بر ستونى بر مدخل ده نصب مىكردند .
اين اقدامات گرچه امكان سوء استفاده مأمورين را كاملا سلب نمىكرد ولى دشوار مىساخت .
ديگر از اصلاحات اين دوران ، عبارت بود از : لغو حوالهء تعهدات نقدى دولت ( در مورد دريافتكنندگان مستمريات و طلبكاران ديوان ) و برات آن به عهدهء خزانهداريهاى محلى بود كه على الرسم آنها نيز پرداخت براتهاى مزبور را ميان روستاييان سرشكن مىكردند - و بدين طريق بار ماليات ديگرى بر دوش ايشان گذاشته مىشد ؛ لغو « قنلغه » يا حق اقامت لشكريان و كارمندان در خانههاى رعايا . « قنلغه » تقريبا هميشه با اخاذى به عنف و زيادهرويهاى مهمانان ناخوانده و گاهى تجاوز به رعايا و ناموس زنان و دختران ايشان همراه بود و يكى از تحميلات سنگينى بود كه بر رعايا روا مىداشتند ؛ محدود كردن خدمت يام و چاپار ، كه براى روستاييان قراء واقع به سر جادههاى بزرگ ، بارى بسيار سنگين بود ؛ صدور فرمانى كه اجازه مىداد اراضى باير و متروك را اشغال و زراعت كنند و تسهيلاتى نيز از لحاظ ماليات و خراج اينگونه اراضى قايل شده بود ؛ تقليل ميزان ماليات بازرگانى و صنعت ( تمغا ) در بعضى نقاط مجاور شهرها ؛ و لغو موقتى مالياتهاى مزبور در برخى نقاط ديگر ، كه نهتنها از لحاظ شهرنشينان بلكه براى روستاييان حومهء شهرها ، كه محصولات خود را در بازارهاى بلاد به فروش مىرساندند ، نيز واجد اهميت بود ؛ احياى گردش صحيح پول و استقرار نرخ ثابت براى نقره ، برقرارى اساس واحد اوزان و مقادير براى سراسر كشور .
مجموع اين اصلاحات و فرامين ، و همچنين اقدامات بالنسبه وسيعى ، كه براى احياى شبكهء آبيارى ، به عمل آمد بىاثر نبوده است . . . البته اصلاحات غازانى ، كه مبناى آن اصل تثبيت دقيق ميزان بهره - ماليات و موقوف داشتن تحميلات فوق العاده و « ما فوق بودجه » بوده ، به نفع طبقهء فئودال و دولت ايشان به عمل آمده بود ، نه به سود روستاييان . ولى با اين حال ، ترتيب جديد ، در مقام مقايسه با وضع پيشين و زمانى كه دزدى و بىبندوبارى و خودسرى در تعيين ميزان بهره - ماليات متداول و معمول بوده ، در واقع بار روستاييان را سبك مىساخت .
اصلاحات غازان خان ، و افتادن رهبرى سياسى كشور به دست بزرگان محلى ثابت مكان و غير صحرانشين و طرفداران « جريان دوم » ، تا حدى موجب احياى شبكهء آبيارى و
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — صفحة 133
مساهمون: مرتضى راوندى
ص١٣٣