عامل سير باشد ، از مال رعيت دست كوتاه دارد و بهر چيزى حقير طمع نكند .
در جاى ديگر مىنويسد : عاملان را در معنى ميخهاى مملكت گرفتهاند و نشايد كه ميخها ، ضعيف باشند تا خيمهء دولت و سايهبان حشمت حكام را استحكامى باشد .
رشيد الدين ، عاملان حريص و سودپرست را مذمت كرده چنين مىگويد : و ديگر خدمتكاران را امر كنى تا حد خود نگه دارند ، كه چون از حد تجاوز كنند ، با تو گستاخ شوند ، و در مال و جاه مردم طمع كنند و آزار بر دل آزادان رسانند و گرد فتنه برانگيزند ، و در كار ملك و ملكدارى وهنى عظيم پديد آرند و خلايق را بر تو بشورانند .
اگر ز باغ رعيت ملك خورد سيبى * برآورند غلامان او درخت از بيخ
به پنج بيضه كه سلطان ستم روا دارد * زنند لشكريانش هزار مرغ به سيخ
. . . به رشيد الدين نمىتوان گمان « مردم دوستى » برد . او هواخواه همان سياستى است كه بطور مشروط « جريان دوم » ناميدهايم - او متفكر دورانديش و خردمند و طرفدار دولتى نيرومند فئودالى و سياست مركزيت است . رشيد الدين در نامهء سابق الذكر ، خطاب به فرزند خويش ، شهاب الدين ، چنين مىنويسد :
و بايد حكام را سه خزينه باشد : اول خزينهء مال ، دويم خزينهء سلاح ، سيم خزينهء مأكولات و ملبوسات ؛ و اين خزاين را خزاين خرج گويند و خزينهء دخل رعيت است كه اين خزاين مذكور از حسن سعى و كفايت ايشان پر شود ، و چون احوال ايشان خراب شود ، ملوك را هيچ كامى به حصول نپيوندد ، و چون در عاقبت امور نظر كنى ، اصل مملكتدارى عدل است .
. . . اين انديشهء رشيد الدين كه بايد وضع معيشت و رفاه روستايى را ، كه مالياتدهندهء عمده مىباشد ، در سطح معينى به كار داشت ، تا حدى در نطق غازان خان ، كه مختصرا در جامع التواريخ نقل شده ، منعكس است . غازان خان در برابر اميران ، يعنى بزرگان نظامى و صحرانشين مغول و ترك ثابت مىكند كه رعايا را بايد با رعايت اعتدال و خردمندانه غارت كرد و نگذاشت به سرحد يأس و عصيان برسند .
به گفتهء رشيد الدين ، غازان خان اميران خود را به خاطر ستم بر رعايا چوب مىزد و اميران كلان را توبيخ مىنمود ، وى روزى نطقى به مضمون زير ، خطاب به اميران ايراد كرد :
من جانب رعيت تازيك [ تاجيك : ايرانى ] نمىدارم . اگر مصلحت است تا همه را غارت كنم ، براين كار از من قادرتر كسى نيست ، به اتفاق بغارتيم . ليكن اگر از من بعد تغار و آش توقع داريد و التماس نماييد ، با شما خطاب عنيف كنم . و بايد كه شما انديشه كنيد كه چون بر رعايا زيادتى كنيد ، و گاو و تخم ايشان و غلهها بخورانيد ، منبعد چه خواهيد كرد . و آنچه شما ايشان را زن و بچه مىزنيد و مىرنجانيد ، انديشه بايد كرد ، كه زنان و فرزندان ما نزد ما چگونه عزيزند و جگرگوشه ، از آن ايشان همچنين باشد و ايشان نيز آدميانند چون ما ، و حق تعالى ايشان را به ما سپرده و نيك و بد ايشان از ما خواهد پرسيد . جواب چگونه گوييم . . . من همواره شما را اين نصيحت مىكنم و شما متنبه نمىشويد .
به احتمال قوى ، نطق غازان خان خطاب به اميران ، توسط رشيد الدين به وى تلقين شده