بعضى از امور عملى مردم قلمرو سامانيان نسبت به زمان خود ، مترقيتر بودند . يكى از اين موارد ، آبيارى و توزيع آب بود ، زيرا مسألهء آب براى مردم اين منطقه ، مسألهء حيات و ممات بود . شهر مجاور بخارا ، يعنى سمرقند ، بخاطر شبكهء لولههاى توزيع آب ، زبانزد بود و مىتوان تصور كرد كه بخارا نيز از اين لحاظ ، خيلى عقبمانده نبود . شبكهء آبيارى در واحهء بخارا ، توأم با مشكل مسألهء حقوق كشاورزان در نحوهء استفاده از آب بود . در اين دوره ، از كاريز استفاده فراوان مىشد . برنج ، گندم ، غلات ، و انواع پنبه ، از محصولات مهم كشاورزى بود .
كشاورزى تا حدى متمايل به مركزيت بود . اين تمايل به مركزيت براى ادامهء مبارزهء عمومى با ريگهاى بيابان لازم بود . در متون و مآخذ ، از گروههاى عظيم كشاورزانى صحبت به ميان آمده است كه در مورد آبيارى و بناى ديوار ، بطور دستهجمعى به كار اجبارى مىپرداختند . در اين دوره ، به نام مالكينى برمىخوريم كه خود درمنطقهء ملكى زندگى نمىكنند ؛ همچنانكه بعضى از اشراف قلمرو سامانيان ، در بغداد يا عراق ، خانههايى داشتند ، ولى خود در بخارا مىزيستند . » « 1 »
بارتولد ، دانشمند روسى ، ضمن بحث در پيرامون آبيارى در تركستان ، از پيشرفت فن آبيارى و سدسازى در عهد ساسانيان سخن مىگويد ؛ به نظر او ، در آن دوره ، « فنون رومى به حد كمال رسيده بود ، و اين اعتلاء چنان كه دانسته است ، در زمينهء آبيارى نيز تجلى كرده بود ، و آبيارى براى برخى از نقاط ايتاليا همان اهميتى را داشته كه در آسياى مقدم حايز بوده . . . شكى نيست كه ساسانيان در تأسيسات آبيارى خويش ، از روميان اهل فن استفاده مىكردهاند . كافى است در اين مورد ، از « بند قيصر » بر كارون ياد كنيم .
فن آبيارى در عهد ساسانيان ، نهتنها در بخشهاى غربى قلمرو آن دولت بلكه در نواحى شرقى آن ؛ يعنى حوزهء مرغاب و هيلمند نيز به حد كمال رسيد . تأسيسات آبيارى مرغاب ، آنچنان تأثيرى در اعراب كرد كه يكى از نهرهاى حفر شده در بصره را در قرن هشتم ميلادى به نام « مرغاب » خواندند . آبشناسانى كه فاتحان عرب در قرن هفتم ميلادى از سيستان به مكه برده بودند در اطراف آن شهر ، به كارهاى آبيارى پرداختند . » « 2 »
بطور كلى گفتيم ، در دوران بعد از اسلام ، طاهر و فرزندش عبد اللّه ( از خاندان طاهريان ) و نخستين شهرياران سامانى ، و از بين ديالمه ، عضد الدوله در مورد كشاورزى و كشاورزان ، از سياست عاقلانهاى پيروى مىكردند . به قول بارتولد : « سامانيان حافظ قدرت قانون و نظم بودند ، و چنين مىنمايد كه كشاورزى در روزگار آنان پيشرفت كرده باشد » « 3 » ، نرشخى مىنويسد :
« در زمان سامانيان » ، قيمت « يك جفت » زمين در حوالى بخارا چهار هزار درهم بوده است ، و در قرن ششم ارزش آن از ميان رفته بوده و به علت غلبهء هرجومرج و . . . « بسبب ظلم و بىشفقتى بر رعيت » كسى زمين را به رايگان نمىخريده است . « 4 »
هامش
( 1 ) . همان ، ص 102 - 101 ( به اختصار ) .
( 2 ) . آبيارى در تركستان ، ترجمهء كريم كشاورز ، ص 12 ( به اختصار ) .
( 3 ) . تركستان تا حملهء مغول ، ص 226 ( به نقل از : حواشى مالك و زارع در ايران ، ص 119 ) .
( 4 ) . نرشخى ، تاريخ بخارا ، چاپ مدرس رضوى ، ص 37 به بعد ( نقل از : همان مأخذ ، همان ص ) .