خلاف ميل خود ، ناگزير به مهاجرت شدند . همچنين احمد بن ابى الخير زركوب در شيراز - نامه مىنويسد : « و در عهد ديالمه قانون مملكت از نظم خود بگرديد ، از بس فتنه كه متعاقب پديد آمد ، ملكها را بازگذاشتند و ترك املاك بگفتند ، از آن عهد اقطاع پديد آمد و اكثر زمينها ديوانى شد و پيش از آن ، اكثر و اغلب زمينها ملك بود . ( ص 26 ) . همچنين در تاريخ قم مذكور است كه پس از آنكه گيلها و ديلمها قم را تسخير كردند " ديوانيات " را منسوخ و به جاى آن ، اقطاعات را برقرار كردند . مصادرهء اموال مردم از روى هوىوهوس نه تنها در ولاياتى كه آل بويه حكومت مىكردند معمول بود بلكه در ساير ولايات ايران نيز متداول بود .
نهتنها حكام بلكه هركس كه صاحب قدرت بود ، از قدرت خود بهره گرفت ، و اين قاعدهاى كلى به شمار مىرفت نه استثنايى . در مدارك موجود ، مكرر به مسألهء غصب اموال اشاره شده است . » « 1 »
« در كتاب محاسن اصفهان ، به خرابى اوضاع كشاورزان در زمان مؤيد الدولهء ديلمى ، پس از آنكه اصفهان را تسخير كرد ، اشاره شده است . « عضد الدوله در ميان سلاطين آل بويه از اين قاعده مستثنى بود . وى به ترويج كشاورزى و عمران و تنقيهء قنوات و ساختن آسياها و تعمير سدها كوشيد و تازيان باديهنشين را در زمينهاى موات فارس و كرمان مستقر كرد ( ابن مسكويه ، تجارب الامم ؛ ج 6 ، ص 509 به بعد ) . » « 2 »
بند امير : بطورىكه ابن بلخى در فارسنامه نوشته است ، بند عضدى يا بند امير « همان است كه در جهان مانند آن نيست . اين سد را عضد الدوله بر روى كر ، بست تا بلوك كربال را مشروب نمايد . از بركت اين سد ، هر سال هفتصد هزار خروار غله از بلوك كربال برداشت مى - شد . اين سد ، كه در سال 365 بسته شده ، از سنگ و ساروج ساخته شده و به قول حمد الله مستوفى ، اين سد از سدى كه شاپور ، قيصر روم را ملزم كرد در شوشتر بسازد عظيمتر است . » « 3 »
سدسازى در ايران
بارتولد مىنويسد : « هيچيك از سدهاى ماوراء النهر كه جغرافيون قرن دهم وصف كردهاند ، قابل قياس با سد عظيم بند امير فارس ، كه عضد الدولهء ديلمى بوئى ( 373 - 338 ) بنا كرده بوده و مقدسى وصف كرده ، نبودهاند . از ميان تأسيسات آبيارى قلمرو دولت سامانيان ، تأسيسات رود مرغاب از همه كاملتر بوده است .
در فرهنگ جالب توجه « اصطلاحات فنى » ، كه در خراسان به همت ابو عبد الله خوارزمى تحت عنوان مفاتيح العلوم تدوين گشته ، بيشتر اصطلاحات . . . مربوط به آبيارى . . . راجع به مرو و سدهاى مرغاب مىباشد . . . » « 4 »
« ابن جوزى مىنويسد : عضد الدوله هنگامى وارد بغداد شد كه ويرانى بر آن شهر و اطرافش راهيافته بود ؛ زيرا سدها شكسته شده بود و آب به مزارع نمىرسيد ، راههاى بغداد ناامن بود . عضد الدوله دزدان را سرجاى خود نشاند ، سدهاى شكسته را از نو بست ، به نيرومندان
هامش
( 1 ) . مالك و زارع در ايران ، پيشين ، ص 18 - 116 ( به اختصار ) .
( 2 ) . همان ، ص 118 پانويس .
( 3 ) . ص 123 .
( 4 ) . آبيارى در تركستان ، پيشين ، ص 17 ( به اختصار ) .