كماكان اين وضع ادامه داشت . ولى ميزان خراج و جزيه فوق العاده بيش از زمان ساسانيان بود . گذشته از اين ، تفويض حق وصول ماليات به دهقانان و كدخدايان ، كشاورزان را بيش از پيش ، تابع و وابستهء طبقهء حاكمه مىساخت . وضع روستاييان از جهت ديگرى نيز بدتر شده بود ، زيرا اعراب بيش از زمان گذشته از مردم روستا ، كار اجبارى طلب مىكردند ؛ مانند حفر و تنقيهء مجارى آبيارى ، احداث و تعمير جادهها ، ساختمان حصارها و قلعهها و مسجدها و كاخها براى حكام عرب و غيره .
همين كه خلفا موضوع مهر كردن افراد روستا را معمول داشتند ، وضع كشاورزان تحمل - ناپذير شد . اين عمل چنين بود كه به گردن هر روستايى ، كه خراج و جزيه مىپرداخت ، صفحهاى سربى مىآويختند و روى آن مشخص مىكردند كه اين مرد اهل كدام رستاق ( بخش ) و دهكده است . اگر مرد روستايى به ناحيهء ديگرى مىرفت ، او را بازداشت مىكردند . » « 1 »
وضع كشاورزان در عهد بنى اميه
« بنى اميه براى دريافت خراج از اهل ذمه ، زمين را مساحى مىكردند و بدون توجه به اينكه در آن زمين كار و كشت شده يا نشده از كشاورز مطالبهء باج مىكردند . همين بيدادگريها عدهاى از زمينداران و روستاييان را برآن داشت كه براى رهايى از ستم مأمورين ديوانى ، اسلام آورند .
ولى اين تدبير مؤثر نيفتاد . ناچار عدهاى راه فرار پيش گرفته به شهرها آمدند ، ولى حجاج آنان را راحت نگذاشت و دستور داد كه آنان را به روستا باز آورند و از آنان خراج بستانند . مسلمانان كه اين را شنيدند با آه و ناله فرياد يا محمدا برآوردند و نمىدانستند به كجا رو آورند و ناچار به ابن اشعث پيوسته بر حجاج شوريدند . » « 2 »
تنها حجاج به اين بيدادگريها دست نمىزد بلكه والى افريقا ، و جراح والى خراسان ، و ديگران فرمانروايان در ماوراء النهر به ستمگريهاى بدتر از آن دست مىزدند . مردم سمرقند براى نجات از جزيه ، اسلام آوردند ، و چون ديدند دست از سر آنها برنمىدارند ، به دين پيشين بازگشتند . تنها مسلمانان رنج نمىبردند بلكه مسيحيان و پيروان اديان ديگر نيز از پرداخت جزيه و ستم مأمورين رنج مىبردند . عمال بنى اميه به ميل خود بر ميزان ماليات مىافزودند و خلفاى ستمگر بنى اميه اعمال نارواى آنان را تنفيذ مىكردند .
« مأمورين بنى اميه در فارس ، ميوهء باغها را به بهاى زيادتر از معمول تخمين مىزدند و مطابق ارزيابى ظالمانهء خود ، از آنان ماليات مىگرفتند . . . بر زمينهاى باير نيز ماليات وضع مى - كردند ، و از ايرانيان هر سال در عيد نوروز مالياتى به نام « عيدى » مىگرفتند و در زمان معاويه ، اين عيدى در حدود ده ميليون درهم مىشد . هر كس زن مىگرفت يا مىخواست عرضحال بنويسد بايد ماليات فوق العاده بپردازد . پيمانهء آنان در موقع تحويل گرفتن جنس ، غير از پيمانهاى بود كه براى تحويل دادن به كار مىبردند . . . » « 3 »
خلاصه آنكه « همين كه خلفاى بنى اميه دست به يغما و غارت اموال مردم زدند ، عمال
هامش
( 1 ) . تاريخ ايران از دوران باستان تا پايان سدهء هجدهم ، پيشين ، ص 190 ( به اختصار ) .
( 2 ) . تاريخ تمدن اسلام ، پيشين ، ج 2 ، ص 24 ( به اختصار ) .
( 3 ) . همان ، ص 26 .