« در باب اقليم ايران هنوز مطالعات كافى به عمل نيامده است . اقليم كشور بطور كلى برى است . ارتفاع كوههاى شمالى و غربى و جنوبى بقدرى زياد است كه از تأثير كلى بادهاى مرطوب بحر خزر و مديترانه و خليج فارس در نواحى داخلى ايران جلوگيرى مىكند ؛ و به اين ترتيب ، دامنههاى خارجى اين كوهها مرطوب و دامنههاى داخلى خشك است . بارش در ايران نتيجهء فروبارهاى مديترانهاى و رطوبت بحر خزر است . . .
اقليم سواحل شمالى و جنوبى به كلى متفاوت است . اقليم سواحل درياى خزر بارانى و مرطوب و داراى تابستانهاى ملايم مىباشد . . . بارش سالانه از 500 ، 1 ميليمتر ممكن است تجاوز كند . . . دامنههاى شمالى البرز مستور از جنگل مىباشد . ارسباران ، دشت مغان ، و نواحى معتدل لرستان و فارس و بختيارى اقليم مشابهى دارند . سواحل خليج فارس بسيار گرم و از بندر لنگه تا بندر ديلم مرطوب است . . . سراسر فلات مركزى ايران و دشت خوزستان اقليم خشك دارد ، و از اين ناحيهء وسيع ، دشت كوير و كوير لوت و دشت سيستان كم آب است . در اين ناحيهء پهناور فقط سيستان و خوزستان و حواشى كوير و نواحى نسبتا مرتفع قابل سكونتند ( مانند بم ، نرماشير ، طبس ، شهداد ) ، و بقيه ، بيابانهاى خشك و بىآب و علف و سنگلاخ يا ريگزارند كه فرورفتگيهاى آنها را نمكزارها فرا گرفته است .
اقليمى كه مىتوان آن را سراسرى ناميد در منطقهء وسيعى ممتد از آذربايجان تا فارس و كرمان ديده مىشود ، و قسمتى از خراسان شمالى نيز همين اقليم را دارد . . . البته اقليم بعضى نواحى در قسمتهاى مذكور با اقليم عمومى آن قسمت تفاوت اساسى دارد . . . » « 1 »
آب و هواى ايران
بانو ويكتوريا همسر هارولد نيكسون ، ضمن بحث در پيرامون باغهاى ايران ، از وضع طبيعى ايران سخن مىگويد و مىنويسد : « ايران بطور كلى به حدى خشك و آفتابى و پرباد است كه در تابستان از گرما جوش مىزند و در زمستان خيلى سرد مىشود . آبش خيلى كم است و معمولا بسته به مقدار برفى است كه بر قلل بلند كوهها مىبارد و بعد آب مىشود . از اين منبع بوسيله دستگاهى بسيار هوشمندانه و بسيار قديمى كه قنات مىنامند آب را به دهكدهها و شهرها مىآورند . . . مساحت ايران قريب يك ميليون ميل مربع است ولى بيش از نصف آن بيابان است كه در بيشتر ايام سال ، آفتاب سوزان بر آن مى - تابد ، و ستونهاى گردباد بالاى دشتها به حركت مىآيند . . . مقدار نزول باران ، به استثناى ايالات ساحلى بحر خزر . . . ، بسيار ناچيز است ؛ مثلا در اصفهان مقدار باران سالانه چهار اينچ و نيم ، و در سيستان در خاور ايران ، يك اينچ و نه دهم ، و در تهران نه اينچ و نيم است ، و با مقايسه با انگلستان ، كه در منطقهء درياچههايش ميزان باران چهل تا 60 اينچ در سال است ، اين كمبارانى بهتر معلوم مىشود . در جزاير انگليس وقتى مدت دو هفته باران نيايد رسما ما آنرا خشكسالى اعلام مىداريم و شيون داريم . . . ولى در ايران بطور قطع و يقين ، مىدانيم كه لا اقل مدت 6 ماه باران نخواهد آمد . . . بديهى است كه خشكسالى ، كمآبى ، و باد و خاك بيابان ، عوامل مساعدى نيستند ؛ بعلاوه شهرهاى مهم ايران در ارتفاعاتى قرار دارند كه از
هامش
( 1 ) . دايرة المعارف فارسى ، پيشين ، « ايران : اقليم » .