بنام اين عهد ، رامتين ، بامشاد ، نكيسا ، آزاد در چنگى ، سركش و باربد قابل ذكرند . در آثار ادبى بعد از اسلام ، نظير ديوان منوچهرى و خسرو و شيرين نظامى ، نام بسيارى از آوازها و قطعات موسيقى موجود است كه تشخيص خصوصيات هنرى آن ممكن نيست ؛ نظير قطعهء يزدان - آفريد ، كين سياوش ، كين ايرج ، تخت اردشير ، باغ شيرين ، باغ شهريار ، تخت طاقديس ، هفت - گنج ، گنج باد آورد و نظاير اينها ، كه هريك براى تجسم موضوعى خاص سروده شده است . ظاهرا باربد بزرگترين آهنگساز عصر خود بود و بعضى دستگاههاى موسيقى قديم ايران را به او نسبت مىدهند ، ولى در حقيقت ، اين دستگاهها قبل از باربد نيز وجود داشته ولى وى در تكميل آنها كوشيده است . . » « 258 »
كريستن سن راجع به موسيقى عهد ساسانى ، مىنويسد كه در اين عهد همچنانكه ذائقه را با خوراكهاى لذيذ و شرابهاى گوارا و شامه را با بوهاى خوش مىپرورانيدهاند ، سامعه را نيز با الحان دلكش موسيقى ، كه با مهارت و استادى تركيب يافته بود ، پرورش مىدادند .
مكرر اشاره به مقام عالى رامشگران و خنياگران در بارگاه شاهان ساسانى كردهايم . در بزمهاى خاصى رئيس تشريفات ( خرمباش ) به استادان موسيقى دستور مىداد كه فلان لحن و فلان مقام را بنوازند . مسعودى نام آلات موسيقى ايرانيان را چنين آورده است : عود ، ناى ، طنبور ، مزمار ، چنگ ؛ و گويد : « مردم خراسان بيشتر آلتى را در موسيقى به كار مىبردند كه هفت تار داشت و آن را زنگ ( زنج ) مىخواندند . اما مردم رى ، طبرستان و ديلم طنبور را دوستتر داشتند و اين آلت نزد همهء فرس مقدم بر ساير آلات بوده است . مهمترين آلات موسيقى غير از آنچه ياد كرديم عبارت بود از عود هندى و عود متداول و بربط و چنگ و تنبور و سنتور و ناى و قرهنى و طبل كوچكى موسوم به دمبلگ . معروفترين موسيقىدانان دربار خسرو - پرويز سركش و باربذ بودهاند . مىگويند سركش ابتدا مقام اول را داشت ولى باربذ ، كه استعدادى بينظير داشت ، آواز خود را به گوش خسرو رسانيد و مقام شايستهء خود را به دست - آورد . وى سى لحن براى مجالس بزم خسروپرويز ساخته و بنا به روايت ديگر ، وى 360 دستان براى هرروز از سال ساخته بود . » « 259 »
اخيرا در ويرانههاى كاخ شاپور اول ، نقوشى در روى موزائيك سنگى كشف شده كه معرف قسمتى از امور اجتماعى و هنرى عهد ساسانى است . در اين تصاوير وضع زنى نشان داده - شده كه بر بالشى تكيه كرده و بادزنى در دست دارد ؛ و نيز بانويى كه در حال نواختن چنگ است ، و نيز تصاوير ديگرى از بانوان رامشگر عهد ساسانى ديده شده است كه برخى از آنها در موزهء ايران باستان و بعضى ديگر در موزههاى اروپا و امريكا محفوظ است . در اين تصاوير سه آلت موسيقى يعنى بربط ، سرنا ؛ و قاشقك نشان داده شده است .
در اين دوره غير از شطرنج ، چند بازى مجلسى ديگر ، نظير « اشتپذ » ( هشتپا ) و نيواردشير يا نرد ، كه نوعى از تخته نرد فعلى بوده و آن را با 15 مهرهء سفيد و 15 مهرهء سياه بازى مىكردند ، وجود داشته است .
هامش
( 258 ) . همان ، ( به اختصار ) .
( 259 ) . ايران در زمان ساسانيان ، پيشين ، ص 505 تا 506 ( به اختصار ) .