طب و پزشكى در ايران باستان
در اوستا آمده است كه اولين طبيب « تريتهپد گرشاسب پهلوان » بود ، و او كسى است كه برحسب عقيدهء زرتشتيان مرض و مرگ و زخم نيزه و تب لرزان را از بدن آدميان بر طرف نموده است . از آن گذشته طبيب بزرگ كه در طب زرتشت به نام « تراتااونا » مىباشد ، كسى است كه در حقيقت مخترع علم طب و كشندهء روح خبيث است كه انگيره مينو باشد . بعلاوه دهندهء هوم و سازندهء ترياق است . غير از « تراتااونا » يكتن طبيب ديگر در تاريخ پزشكى ايران ( دوران آريا و اوستا ) ديده مىشود به نام يما كه بيماران مبتلا به امراض پوستى و استخوانى و دندانى را از افراد سالم مجزى داشته است . » « 201 »
. . . امر بهداشت از وظايف بزرگ مذهبى زرتشتيان بود ؛ در فروردين يشت باب بيست و نهم ، فقرهء 141 عليه بيماريهاى جرب و تب و امثال آنها از فريدون كمك خواسته شده است .
همچنين دربارهء بهداشت آب و حمام و تغسيل و شستشوى لباس و بدن و بهداشت زمين و مسكن و غذا و دفن مردگان و خوراك و آشاميدنها و گوشت حيوانات و انتقال بيماريها و ناپاكى و تجزيهء بيماران و تشريح و وظايف اعضا ( فيزيولوژى ) و بيماريها و مبارزهء با فحشا و پيشگيرى بيماريها و ضدعفونى و حشرهكشى و داروها و درمان بيماريها و امثال آنها در كتب مقدس زرتشتيان مطالبى ارزنده آمده است . . . در مورد آب زلال و آلوده نبودن به كثافات تأكيد شده است . در اوستا از بيمارى تب و تب گرم و ديوتب ( يعنى تبهاى بسيار شديد ) و سردرد و تبلرز ، و پيسى و كچلى و جرب و آماس و ورم و گنديدگى و كثافت و بيماريهاى پليد ، و سوختگى و بيماريهاى خارجى ( مانند شكستگيها و در رفتگيها و زخمها ) و مارگزيدگى و مرگ بىهنگام و هارى و كوژپشتى و كوژسينهاى و بيماريهاى چشم و سوختگيها و چند بيمارى ديگر سخن رفته است . علاوهبراين ، در كتب مذهبى زرتشتيان دربارهء زايمان ، سقط جنين و بيماريهاى زنان و بهداشت آنها ، و در باب مبارزه با فحشا و توجه به ازدياد نفوس مطالبى آمده است .
در ايران باستان ( در دوران هخامنشى و ساسانى ) طبق روايات اوستايى ، پزشك به سه دسته تقسيم گرديده بود : اول طبيب روانى ؛ دوم گياهپزشك كه درمانها را با گياه مى - نمود ؛ سوم جراح يا كاردپزشك . از آنها گذشته چشمپزشك ، دامپزشك . كارپزشكى و طبابت بيشتر با روحانيان ( موبدان ) بود .
دربارهء حق العلاج و حق الزحمه در ونديداد آمده است كه اگر طبيب يك رئيس روحانى را درمان مىنمود ، پاداشش دعاى خير موبد بود و براى درمان پادشاه ، يك گردونهء چهارچرخ و براى درمان فرماندار يك استان بزرگ ، چهار گاو نر و براى معالجهء حاكم شهر يك حيوان اهلى درجه اول ( مانند شتر ) و بههمين نحو براى افراد ديگر به تناسب مقام و موقعيت اجتماعىشان حق العلاجى معين شده است .
گياههاى دارويى
بطورى كه از كتب مذهبى زرتشتيان و ديگر منابع برمىآيد ، در دوران قبل از اسلام از گياهان زير استفادهء طبى مىشده است :
هامش
( 201 ) . يادداشتهاى شادروان پورداود به نقل از : دكتر سهراب خدابخشى ، پزشكى در ايران باستان .