مذاهب مختلف در عهد ساسانيان
هنوز مشخصات مذهبى مردم در عهد ساسانيان روشن نيست . بعضى از پژوهندگان معتقدند كه اردشير بابكان پس از تحكيم موقعيت سياسى خود بر آن شد كه دين زرتشت را آيين رسمى كشور قرار - دهد و برخى ديگر ، مانند دكتر گيرشمن ، چنين نظرى را با توجه به متون كتيبهها و اسناد و قراين تاريخى مقرون به حقيقت نمىدانند . در اينكه فارس در عصر ساسانيان نگهبان سنن دين ايرانى و يكى از مهمترين مراكز آيين مزديسنا بود ترديد نيست . اجداد خاندان ساسانى محافظ آيين آناهيتا در معبد استخر بودند و در بين هيربدان و روحانيان آتشگاه مقام و موقعيت مهمى داشتند . در همين ايام در شمال غربى ايران در اطراف معبد شيز ، مغان به انجام مراسم مذهبى مشغول بودند و ظاهرا روحانيون اين سرزمين ، ضمن حفظ سنن مذهبى خود ، در تاريخ نامعلومى ، مقررات مذهبى زردشتيان را نيز پذيرفتهاند . بعضى از محققين برآنند كه آيين زردشت پس از استقرار حكومت هخامنشيان ، در ايران منتشر شده و هدف زردشت اين بود كه صفاى قديمى مذهب را تجديد كند و آيين مزديسنا را از لوث خرافات و اعتقاد به جادوگرى و نفوذ ارواح خبيثه پاك گرداند . بطور كلى ، آيين زردشت در آغاز امر يك عامل ترقى و پيشرفت بوده و بطورى كه قبلا متذكر شديم ، در اين آيين ، فعاليتهاى كشاورزى تأكيد و توصيه شده و مردم را به زندگى دهقانى و كار و كوشش و محبت به حيوانات اهلى و مفيد تشويق كردهاند .
مذهب زردشت در آغاز امر بيشتر جنبهء مادى داشت و اثرى از عناصر عرفان در آن ديده نمىشد ؛ ولى اين دين مانند ساير اديان جهان ، دستخوش حوادث تاريخى گرديد ؛ بطورى كه دين زردشتى پيش از ساسانيان با اين دين در دورهء ساسانيان تفاوت بسيار داشته است .
پيشوايان مذهب زرتشت بنا به مصلحت خود ، بتدريج ، براى آيين زرتشت ، اصول و فروع و احكام كمرشكنى تدوين كردند ؛ بطورى كه مردم از گهواره تا گور اسير مقررات دينى بودند ؛ ازجمله ، گذاشتن اموات در دخمه بين همهء ايرانيان و هميشه معمول نبوده است .
احمد شهرستانى متوفى به سال 548 قمرى در كتاب ملل و نحل خود زردشتيان را به سه فرقه قسمت مىكند :
يك فرقه كه همان پيروان زردشت باشند ؛ فرقهء دوم زروانيان كه معتقد - بودند اهورامزدا و اهريمن از موجود ديگرى پديد آمدهاند كه پيش از آنها بوده و بر آنها برترى داشته و آن زروان يعنى زمان لايتناهى است ، و اين مطلب را از اين جملهء زروان اكهرنو كه در اوستاست و معنى آن زمان بيكران است ، استنباط مىكنند .
گروه سوم كيومرثيان بودهاند كه عقيده داشتند اهريمن از شك اهورامزدا پديد آمده است و در اين صورت ، وجود مستقلى نيست بلكه چون اهورامزدا در وجود خود شك كرد ، اهريمن پديدار شد .
در دورهء ساسانيان ، بطورى كه ضمن مطالعه در اوضاع اجتماعى آن عصر ديديم ، حقوق و حدود اجتماعى و اقتصادى هريك از طبقات معين گرديد و به آزاديهاى نسبى ، كه مولود حملهء اسكندر و نفوذ تمدن يونانى بود ، پايان داده شد . جنگهاى سلاطين ساسانى در جبهههاى مختلف ،