و گرفتن مالياتهاى سنگين از طبقهء فعال كشور ، بخصوص طبقهء كشاورزان ، به خرابى وضع اقتصادى و اجتماعى اكثريت مردم كمك كرد . كشاورزى كه در مذهب زردشت تشويق شده - بود ، در نتيجهء فشار روزافزون فئودالها و روحانيان زردشتى براى طبقهء فعال كشاورزان نتيجهاى نداشت ؛ چه حاصل كار آنها به جيب طبقهء فرمانروا مىريخت و روستاييان جز حصهء ناچيزى به دست نمىآوردند . در چنين شرايطى نه تنها جنبههاى عرفانى به مذهب زردشت راه يافت ، بلكه زمينه براى رشد مذهب مانى كه آن نيز رنگ عرفانى داشت ، فراهم گرديد . در دورهء شاپور اول ، بنيان شاهنشاهى ساسانى از لحاظ داخلى و بينالمللى مستحكم گرديد . ملل تابع حكومت ساسانى اغلب پيرو آيين زردشت و برخى عيسوى و بعضى يهودى و عدهاى بتازگى به دين مانى گرويده بودند . بعيد نيست شاپور اول كه در جبههء داخلى و خارجى پيروزيهايى به دست آورده بود ، با درك نقاط ضعف مذهب زردشت در برابر عيسويت ، تصميم گرفته باشد كه مذهب مانى را تقويت كند و به صورت دين رسمى شاهنشاهى درآورد . دكتر گيرشمن مىنويسد :
آيا شاپور اول درحالىكه نيكخواهى خود را نسبت به مانى ابراز كرد و او را در وعظ و تبليغ و گردآوردن پيروان آزاد گذاشت ، در صدد بود كه روزى مانويت را دين كشور خود قرار دهد ؟ آيا وى ملاحظه مىكرد كه سلسلهء جديد ، كه توانسته است شاهنشاهى قوى به وجود آورد ، مجبور است آن را با معنويات جديد مجهز كند و اين دين را ، كه در سرزمين ايران ظهور كرده و توسط يك ايرانى تبليغ مىشود و با توحيد عقايد گوناگون توأم با اغماض ، منطبق با تمايلات عصر است ، بپذيرد ؛ درحالىكه آيين معمول در استخر حتى از عهدهء دفاع خود در مقابل پيشرفت اديان بزرگ ، مخصوصا مسيحيت ، برنمىآمد . دين مانى شايد مىتوانست توقعات او را برآورد . « 174 »
دين و دولت
اردشير به فرزند خود شاپور چنين گفت : « بدان ، دين و شاهى برادرانى توأماناند و بىتخت شاهى ، دين نمىپايد و شهريارى بىدين برجاى نمىماند . دين بنياد شاهى است و شاهى ستون دين . » « 175 » در دوران اردشير ، « كرتير » با عنوان بزرگ مربى دينى ، شاهنشاه ، موبدان موبد و رئيس دادگاه عالى كشور و ديگرى مانى ، آورندهء آيين نو و پيامبر يكتا خداى جهان خودنمايى مىكردند . در عهد شاپور يكم پيروان آيين مسيح و هواداران انديشههاى فلسفى گوناگون و پيروان آيين زرتشت و يهود در برابر هم قرار - داشتند و هريك دين خود را دين مهين و هادى بشر مىانگاشتند .
شاپور شاهنشاه ايران در روز تاجگذارى خود ، كه ماه آوريل 243 ميلادى بود ، مانى ، بنيانگذار « آيين جهانى » مانىگرى را به حضور پذيرفت . در آن زمان مانى 25 ساله بود .
در اين زمان . پايان دههء چهارم سدهء سوم ميلادى ، او سفرهايى به شرق كرد و در آنجا با آيين بودا
هامش
( 174 ) . ايران از آغاز تا اسلام ، پيشين ، ص 320 .
( 175 ) . تمدن ايران ساسانى ، پيشين ، ص 112 به بعد .