سوى قلب تركان به پيكار شد * به كين جستن هردو سالار شد
همى هرسو از حمله بر پشت پيل * بينباشت از چينيان رود نيل
چنين بود تا روز بيگاه شد * ز شب دامن رزم كوتاه شد « 172 »
در كارنامك اردشير بابكان به بعضى از سلاحهاى آن دوران اشاره شده است . پسازآنكه كنيزك تصميم گرفت كه با اردشير راه فارس پيش گيرد .
. . . شب چون اردوان به خواب رفت ، از گنجينهء وى شمشيرى هندى و زينى زرين و كمر و افسر زرين درآورد و جامى از گوهر و درهم و دينار آكنده ، و زره و زينافزار پيراستهء استوارى با ديگر چيزهاى بسيار برداشته پيش اردشير آورد . اردشير هم دو اسب از اسبهاى اردوان ، كه روزى 70 فرسنگ راه رفتندى ، زين كرد ؛ يكى خويشتن و ديگرى آن كنيزك برنشسته راه فارس برگرفتند . « 173 »
بهطورى كه از مرفوع 38 از توقيعات كسرى برمىآيد ، در مواردى كه يكى از لشكريان در نتيجهء دلاورى در ميدان كارزار كشته مىشد ، براى تأمين معاش بازماندگان او ، مبلغى به عنوان مستمرى از خزانهء دولت پرداخت مىشد .
« فلان لشكرى كه از غايت دلاورى در كارزارهاى مخوف خويش را بر قلب صفوف دشمن زده آثار تجلد به ظهور مىآورد . . . در معركهء حرب اتراك به مظان هلاك رفته به قتل آمد . » جواب : « نخست مبلغ پنجاه هزار درهم نقد ، به رسم اقامت ماتم ، به ايتام او رسانند و مرسوم مستمر او را برايشان مقرر دارند ، اگر از اولاد و احفاد مانده باشد ؛ و الا به خويشان و پيوستگان او و اصل سازند . »
فردوسى اين معنى را به صورت ديگر نقل مىكند و بهجاى پنجاه هزار درهم ، چهار هزار درهم مىنويسد :
دگر گفت جنگى سوارى بخست * بدان خستگى دير ماند و برست
به پيش صف روميان حمله برد * بمرد او وزو كودكان ماند خرد
بفرمود كان كودكان را چهار * ز گنج درم داد بايد هزار
هرآنكس كه شد كشته در كارزار * وزو خرد كودك بود يادگار
چو نامش ز دفتر بخواند دبير * درم پيش كودك برد ناگزير
چنين هم به سال اندرون چاربار * درم بايد از گنج دادن هزار
در مرفوع 2 از توقيعات كسرى چنين آمده است : « در جميع اسيران روم بسى كودكان بىدايگانند ؛ در اين باب فرمان خدايگان چيست ؟ » خسرو دستور مىدهد كه بوسيلهء شخص مورد اعتمادى « . . . همهء نارسيدگان را . . . به مادران و خويشان ايشان رسانند . » فردوسى طوسى نيز به اين توقيع اشاره مىكند و مىفرمايد :
دگر گفت كاى شهريار بلند * انوشه بدى وز بدى بىگزند
هامش
( 172 ) . اسدى طوسى ، گرشاسبنامه .
( 173 ) . كارنامك اردشير بابكان ، پيشين ، ص 17 .