اعلام مىكرد و موبذان موبذ رسيدگى مىنمود ، اگر به قصور شاه حكم صادر مىشد بايستى جبران و تدارك كند و گرنه شاكى بيچاره را حبس مىكردند و او را مجازاتى عبرتانگيز نموده اعلام مىكردند كه اين است سزاى كسى كه خواسته است به شاه نسبت ظلم بدهد ! . . . » « 137 »
مبانى حقوقى
كتاب اوستا و تفاسير آن و مجموعهء فتاوى علماى روحانى ، مبانى حقوقى عهد ساسانيان را تشكيل مىدهد . قطعاتى كه از كتاب فقهى ماذيكان هزار داذستان در دست است و « بارتلمه » بخشى از آن را ترجمه و شرح كرده است ، در امور تملك و ازدواج و حقوق خانوادگى بطور كلى بحث مىكند . مؤلف آن كتاب گفته است كه در دعاوى حقوقى ، رأى موبذان موبذ بر ديگران تفوق داشته و از اين عبارت استنباط مىشود كه رأى او در حقوق جنايى نيز ، كه در اينجا مورد بحث ماست ، فايق بوده و در اين مورد هم فتواى موبذان موبذ بيش از سوگند تأثير داشته و غيرقابل نقض بوده است . در نكاذوم نسك . . . ذكرى از محاكم مختلطى شده كه مركب از قضات مختلف الدرجه بوده است . قانون براى احضار شهود مهلتى معين مىكرد و مدت دعوى بوسيلهء نظامنامهء ثابتى محدود بوده است . مقرراتى نيز براى جلوگيرى از مردمان دغل و ستيزكار ، كه دعاوى را به درازا مىكشانيدند و كارها را آشفته مىكردند ، وضع شده بود . و نيز ممكن بود كه شخص از قاضى ، كه محض اجراى غرضى ، امور مشكوك را يقين و امور يقين را مشكوك جلوه داده باشد ، شكايت كند . در صورتىكه نسبت به تقصير يا بىتقصيرى متهم شكى واقع مىشد ، كار را به امتحان محول مىكردند . . . امتحان گرم عبارت بود از عبور از ميان آتش كه در داستان سياوش ، پسر كيكاوس و داستان ويس و رامين وصف آن بطور شاعرانه آمده است . . . امتحان سرد ممكن بود بوسيلهء شاخههاى چوب مقدس به عمل آيد . . . يك نوع ديگر از امتحان بسيار قديم كه در ضمن ايراد قسم اجراء مىشد ، نوشيدن آب گوگردآلود بوده ؛ اين رسم حتى در كتاب ونديداد هم ذكر شده . . .
انواع جرايم
بطورى كه از مندرجات نامهء تنسر برمىآيد ، سه نوع جرم اساسى وجود داشته است : يكى ميان خدا و بندهاى كه از دين برگردد و بدعتى در شريعت ايجاد كند ؛ ديگرى گناهانى كه ميان برادران دنيا واقع مىشود و يكى بر ديگرى ظلم و ستم روا مىدارد . در قرون نخستين عهد ساسانى ، كيفر جرمهاى نخستين و دومين ؛ يعنى كيفر و عصيان و خيانت و فرار ، اعدام عاجل بود و مجازات جرايم نسبت به برادران دنيا از قبيل دزدى و راهزنى و هتك ناموس و جور و غيره جزاى بدنى سخت يا اعدام بود . بنا به گفتههاى « آمين مارسلن » مجازاتهاى تأديبى آن وقت خيلى سخت بوده است .
وى مىگويد : ايرانيان از قانون هراس بسيار در دل دارند ؛ قوانينى كه مخصوصا براى كيفر خيانت پيشگان و فراريان جنگ وضع شده بسيار سخت است .
انواع كيفر
« ازجمله قوانين بسيار ناهنجارى كه جارى است اينكه جنايت يك فرد موجب هلاك همهء خويشانش مىشود . در نكاذوم نسك ، راجع به اشخاصى كه متهم به بعضى گناهان شدهاند و طرز تعقيب آنان ، سخن رفته است ؛ مثل
هامش
( 137 ) . رجوع كنيد به : جاحط ، تاج ، ترجمهء حبيب الله نوبخت ، ص 202 به بعد .