ساسانى ، مانند شهرياران عهد هخامنشى ، از خزاين و گنجينههاى خود به نفع اكثريت و در راه عمران و آبادى كشور استفاده نمىكردند ، زيرا اساسا در آن روزگار براى اكثريت زحمتكش و طبقهء فعال كشور ارزش و مقامى قايل نبودند . نه تنها در ايران بلكه در يونان و روم نيز رژيم بردگى با تمام خشونتهاى آن حاكم و فرمانروا بود و قيام غلامان را به وضعى فجيع سركوب مىكردند . قيام مزدكيان يك پديدهء تصادفى نبود بلكه محصول ظلم و بيدادگرى طبقهء فرمانروا بود . مسلما اگر زمينهء اجتماعى وجود نداشت ، و مردم احساس ناراحتى شديد نمىكردند ، كسى دنبال نظريات مزدك نمىرفت و آن قيام دامنهدار عليه نظام اجتماعى ، اقتصادى و مذهبى عصر ساسانى صورت عمل نمىگرفت . براى آنكه خوانندگان بهتر با اوضاع مالى و ديوانى آن ايام آشنا شوند ، سطرى چند از توقيعات كسرى را در اينجا نقل مىكنيم .
در مرفوع 9 از توقيعات كسرى چنين نوشته شده است :
همارود ناظر عمال فارس به درگاه نوشته كه عامل اهواز ، در سال بيست و نهم جلوس ، دوباره سيصد هزار درهم و كسرى زياده بر مال واجبى همه سال از محال تحصيل كرده و همگى در خزانهء عامره فرود آورده . خسرو در پاسخ به اين عمل اعتراض مىكند و دستور مىدهد اموال مذكوره را به صاحبان آنها رد كنند و مى - گويد اين كار . . . بمنزلهء اندودن بام منازل است به خاك و كندن اساس چهار ديوار . . . « 130 »
در مرفوع 28 از توقيعات كسرى مىپرسند :
سبب مرحمت اقطاع ابد و سيور غال سرمد به هريك از پرستاران خاص باوجود تواتر انعام عام و جريان مرسوم مقرر ، چيست . كسرى در جواب مىگويد : تا در نفوس همگنان جاى گيرد كه اولاد و اعقاب ايشان را در حيطهء حمايت و حوزهء رعايت خواهيم داشت . . . « 131 »
در مرفوع 142 از توقيعات كسرى مىبينيم كه :
« جرداد بن نرسى » پدر برادران رضاعى قباد معروض مىدارد كه مرسوم من از ديوان عطاء قباد دفعهء نخست هفتصد درهم مقرر افتاد و به اضافه چندين كرت تا فرجام روزگارش بر چهار هزار درهم قرار گرفت . و از اينكه مستمرى او نقصان يافته گله مىكند ؛ در جواب خسرو انوشيروان دستور مىدهد : . . . آنچه به صيغهء تقليل از قليل و كثير ازو بازداشتند آن را بىكسر و قصر به دو رسانند و بر جارى استمرارى او دوازده هزار درهم بيفزايند . . . . « 132 »
راههاى ارتباطى
چنان كه قبلا اشاره كرديم بين ممالك آسياى غربى و سرزمين هند ، از ديرباز از راه خشكى و دريا مناسبات بازرگانى و فرهنگى برقرار بوده است .
كورش كبير براى نخستينبار موانعى را كه در راه ارتباط با هند وجود
هامش
( 130 ) . توقيعات كسرى ، پيشين ، ص 20 .
( 131 و 132 ) . همان ، ص 32 و 142 .