گداخته و با تمثال شاه نو ضرب مىكردند . اسنادى نيز كه در گنجها ضبط بود ، پس از تغييرات ضرورى كه در آن به عمل مىآمد ، به نام شاهنشاه جديد رونويس مىشد . » « 123 »
دربارهء اصلاح مالياتى خسرو ، چند تن از دانشمندان بحث كردهاند كه از آن جمله « التهايم » چندين شاهد به دست مىدهد كه سرمشق نظام نوين مالياتى ايران همان نظامى بود كه در امپراتورى شرقى روم برپايهء اصلاح امپراتور ديو كلسين پديد آمده بود . شورشها و آشفتگيها و دگرگونيهاى اجتماعى روزگار مزدك وضع مقررات نوى را براى ماليات ايجاب مىكرد . نمىتوان گفت كه اوضاع پيش از دوران خسرو چگونه بود ؛ آنچه نويسندگان پايان فرمانروايى ساسانيان گزارش كردهاند همه مربوط است به زمان بعد از خسرو . مىتوان پنداشت خسرو در پى وصول خراجى ثابت بود كه بر ميزان زمين تكيه داشت و روش كهن را ، كه هرسال ميزان محصول را برآورد مىكردند و به نسبت آن خراج مىگرفتند ، نمىپسنديد . برآوردى از مساحت زمينها به عمل آمد ، كه در آن آمارى از درختهاى خرما و زيتون گرفته شد . خراج سرانهء ساسانى نيز مانند خراج سرانهء روميان با فعاليت توليدى مردم بستگى داشت . در هردو دولت ، گماشتگان وابسته به دستگاه دولت از پرداخت خراج سرانه معاف بودند . در ايران مجوسان و سپاهيان و بزرگان نيز از اين ماليات معاف بودند . خسرو مىكوشيد تا درآمدى ثابت براى خزانهء حكومت دستوپا كند . از تلمود چنين برمىآيد كه رسمهاى كهن پرداخت باج ، در زمان خسرو نيز همچنان معتبر بود . اگر كسى نمىتوانست خراج زمين خود را بپردازد و ديگرى آن را مىپرداخت ، زمين از آن خراجدهنده مىشد و صاحبزمين رهى و بندهء خراجدهنده مىگشت . علاوهبراين ، مالياتى بر اقليتهاى مذهبى نظير يهوديان و عيسويان تعلق مىگرفت . » « 124 »
قبل از آنكه رفرم مالياتى قباد توسط انوشيروان عملى شود ماليات از محصول به نسبت 3 / 1 يا 4 / 1 يا 5 / 1 يا 6 / 1 وصول مىشد . تفاوت نرخ مالياتى بستگى به طرز آبيارى و خوبى يا بدى زمين داشته . « ابوحنيفهء دينورى » نزديكى و دورى زمين را از شهرها در نرخ ماليات مؤثر دانسته است . به قول بلعمى ، تفاوت نرخ ماليات « به تناسب آبادانى و نزديكى آب بود . » به قول نولدكهء آلمانى ، ميزان ماليات سرانه يك مبلغ ثابت بوده است .
به دستور انوشيروان ، تمام زمينهاى مزروعى كشور مميزى وعدهء درختان ، از قبيل خرما و زيتون و غيره ، تعيين شد و از كليهء مردان بين 20 تا 50 سال مشمول ماليات سرانه ، سرشمارى به عمل آمد . مالياتى كه به دستور انوشيروان تعيين گرديد بر مواد غذايى انسان و دام تعلق گرفت . ماليات گندم و جو و برنج
هامش
( 123 ) . ايران در زمان ساسانيان ، پيشين ، ص 143 به بعد ( به اختصار ) .
( 124 ) . ميراث باستانى ايران ، پيشين ، ص 1125 .