مؤثر افتاده است . در آن روزگار كارشناسان قادر بودند ظروف شيشهاى دميده و قالبى و يا تراشدار بسازند و نمونهاى از اين نوع شيشهها در موزههاى پاريس و برلين و ديگر كشورها موجود است . « در ناحيهء ديلمان ، در جنوب غربى درياى قزوين ، چندين جام پيدا شده است كه انواع گوناگون فنون شيشهگرى را نشان مىدهد . . . » « 112 »
كريستن سن مىنويسد :
براى وارد كردن ساير رشتههاى صنعتى در كشور و براى كشت و زرع در صحارى لم يزرع ، از قديم الايام ، عادت بر اين جارى بود كه اسيران جنگ را به چند گروه تقسيم كرده در قسمتهاى مختلف كشور ساكن مىنمودند . بدين طريق ، داريوش اول بسيارى از مردم « ارترى » را به خوزستان كوچانيد . و « ارد » اسيران رومى را در حوالى مرو جايگزين ساخت . شاپور اول ، نيز اسراى رومى را در گنديشاپور سكونت داد و در آنجا از مهارت روميان در كار مهندسى استفاده كرد و بند معروف « قيصر » را برآورد . شاپور دوم اسيرانى را كه در شهر آمد دستگير كرده بود بين شوش و شوشتر و ساير بلاد اهواز جاى داد و اين مردم انواع جديد ابريشمبافى و زرىبافى را در آنجا رواج دادند . « 113 »
تجارت خشكى در طرق و شوارع كاروانرو قديم صورت مىگرفت . شاهراه بزرگ از تيسفون در كنار دجله ، كه پايتخت بود ، شروع مىشد از حلوان و كنگاور به همدان مىرسيد . در همدان شوارع مختلف منشعب مىشد : يكى به سمت جنوب از خوزستان و فارس گذشته به خليج مىپيوست ، ديگرى به رى مىرفت و از آنجا از راههايى از كوههاى گيلان و البرز گذشته به بحر خزر منتهى مىشد ، يا از راه خراسان و درهء كابل به هندوستان اتصال مىيافت ، راهى هم از تركستان و حوزهء تاريم به چين مىپيوست . « 114 »
در مرفوع 132 از توقيعات كسرى خطاب به موبد موبدان ، از سدى به نام « دربند خزر » سخن رفته و دربارهء محل سد و مواد اصلى ساختمانى و ارزش اقتصادى آن مطالبى جالب نوشته شده است : « از محل انقطاع جبال لزكيان تا درياى خزر هرجا رخنهاى و گذرگاهى بود ، با الواح سنگ رخام تراشيده برآوردند و ساروج آن را به ادويهء لازقه مخلوط و ممزوج ساخته ، الواح را به ميخهاى آهنين گرانسنگ برهم دوختند و جابجا ارزيز و سرب گداخته نيز به كار بردند و اساس سد را به آب رسانيده . . . » « 115 » سپس مىنويسد كه اين سد دروازهاى آهنين دارد كه به مجرد رسيدن قافلهاى از دشت تركان و بلاد تاتار و ساير نقاط ، دروازه را مىگشايند و پس از عبور قافله آن را مقفل مىكنند .
دكتر تقى نصر در كتاب علم اقتصاد مىنويسد : « ايرانيان از پيمانهايى كه با روم بستهاند ، پيداست كه متوجه تعيين گمركها و خطوط تجارتى به صرفهء كشور بودهاند ؛ بعلاوه ساسانيان يك نيروى دريايى تجارى تأسيس نمودند و رفتهرفته نيروى دريايى روميها و حبشيها
هامش
( 112 ) . همان ، ص 238 .
( 113 ) . ايران در زمان ساسانيان ، پيشين ، ص 147 .
( 114 ) . همان ، ص 148 .
( 115 ) . توقيعات كسرى ، پيشين ، ص 104 .