وظيفهء عمدهء او در اين صورت وصول ماليات بوده است . نظر به اطلاعات محلى كه دهقانان از اوضاع زمين و نفوذ رعايا داشتند ، دولت ايران موفق مىشد كه با وجود لم يزرع بودن اغلب نقاط كشور ، مصارف فوق العادهء جنگها و هزينهء گزاف دولتى را تحمل نمايد و از عهده برآيد . پس از فتح عرب نيز باوجود خشونتى كه فاتحين در اخذ ماليات به خرج مىدادند ، مادام كه با دهقانان متحد نشدند ، نتوانستند عايدات خود را به ميزانى برسانند كه شاهنشاهان ساسانى رسانده بودند . « 47 »
پيشهوران
محققان شوروى مىنويسند :
شهرهاى ايران عهد ساسانى مركز پيشهها و بازرگانى بود . بازار قلب اين شهرها را تشكيل مىداد و كالاها و مصنوعات گوناگون از اكناف كشور به آنجا حمل مىشد . منابع موجود از روابط تجارتى سخن مىگويند كه از طريق آسياى ميانه يا خاور دور و هندوستان و جزيرهء سيلان و عربستان جنوبى و نوبى برقرار بود . در آن عهد ، شهرهاى ايران مراكز پرجوش و خروش دادوستد و بازرگانى بود و دروازهء آنها به روى كاروانهايى كه ابريشم را از آسياى ميانه و عاج را از هند و پشم را از نواحى دامدارى كوهستانى و غلات و سبزيجات و ميوه و انگور و خرما و روغن زيتون و شراب را از سرزمينهاى زراعتى به آنجا حمل مىكردند ، گشوده بود .
در ميدانهاى شهر ، هميشه ، هيجان و جوشوخروش حكمفرما بود و مردم بسيار با يكديگر برخورد مىكردند ، مىفروختند ، مىخريدند و از آخرين اخبار مطلع مىشدند و به آنچه تازه و غير منتظره بود مىنگريستند ، و با ترس و وحشت در بازار يونجهفروشان تيسفون كه ميدان اعدام نيز بهشمار مىرفت ، گرد مىآمدند .
ترقى فراوان حرف و پيشهها و رونق روابط بازرگانى به سازمانى متكى بود كه منابع موجود به وجود آن گواهى مىدهند . از مجامع روحانيان نسطورى كه در قرنهاى پنجم و ششم بارها در ايران با اجازهء شاه منعقد شد ، صورت مجلسهايى باقى مانده است . قطعنامه - هاى مجامع مزبور را ، كه به زبان سريانى تنظيم شده ، نه تنها روحانيان امضا كردهاند بلكه امضاى عدهاى . . . كه نمايندهء گروهى از پيشهوران عضو صنف يا دستهاى بودند نيز ديده مىشود . مصنوعات فلزى در ايران مقام بلندى داشت ، بدين سبب جاى شگفتى نيست كه به نام رئيس جواهريان ، رئيس نقرهسازان و غيره برمىخوريم . « 48 »
راجع به تشكيلات پيشهوران شهرى « هوتوخشان » در قرنهاى چهارم و پنجم در ايران به سبب قلت منابع به دشوارى مىتوان سخن گفت :
همينقدر مىدانيم كه پيشهوران يك حرفه در شهرها در كويهاى معينى منزل داشتند . شكى نيست كه در قرن ششم ، اصناف و پيشهوران وجود داشتهاند .
هامش
( 47 ) . ايران در زمان ساسانيان ، پيشين ، ص 132 .
( 48 ) . تاريخ ايران از دوران باستان تا پايان سدهء هيجدهم ، پيشين ، ص 142 .