به عقيدهء اوليرى :
روميان مانند اسكندر آهنگ جهانگشايى نداشتند ، بلكه دموكراسى روم تنها اين را مىخواست كه به آسانى بتواند به كار تجارت بپردازد و از شر حملهء دشمنان در داخل خاك خود در امان بماند . روميان براى حفظ و تحكيم موقع خود ، بتدريج همهء ايتاليا را تسخير كردند و پس از آن كوشيدند كه همهء بلاد واقع در اطراف مديترانه را تحت حمايت خويش قرار دهند ، و نيز هردولتى را كه موجب ناراحتى ايشان مىشود يا در كار بازرگانى آنان دخالت مىكند ، بر سر جاى خود بنشانند . « 66 »
اوضاع و احوالى كه پيش آمد روميان را ناگزير از آن ساخت كه قلمرو خويش را توسعه بخشند و سرزمينهاى تازه را بگشايند .
رقابتهاى تجارتى مردم كارتاژ ( قرطاجنه ) و نيز دزديهاى دريايى . . . آنان را به جنگ با موانع و مشكلات برانگيخت . دولت روم به زودى دريافت كه براى حفظ تسلط و موقعيت اقتصادى و سياسى خود در مديترانه بايد نيروى دريايى خود را تقويت كند و راههاى ارتباطى بين شرق و غرب را در امنيت و آرامش نگاه دارد . در دورهء پارتيان روابط تجارى بين ايران و روم رو به افزايش مىرود . به گفتهء فيلوسترانوس : « در سرحد ، گمركخانهاى بود كه امتعهء وارداتى و صادراتى را ثبت مىكردند . نه تنها آمدورفت بازرگانان بلكه ورود اشخاص را نيز گزارش مىدادند . » « 67 »
منسوجات گوناگون ، ادويه ، قالى و قاليچه ، و پارچههاى ابريشمى مخصوص بانوان به كشور روم صادر مىشد . به گفتهء پلين قاليچههاى ايران در روم به قيمت گران به فروش مىرسيد و زينتبخش قصور رومى بود . مصنوعات و آثار هنرى روميان نيز در ايران خريدار داشت . در منابع چينى نيز در يك مورد اشاره به روابط سياسى و اقتصادى بين ايران و چين شده است .
مدارك تاريخى نشان مىدهد كه پارتيان اصرار و علاقهء فراوان داشتند كه واسطهء تجارت بين شرق و غرب باشند و اين موقعيت اقتصادى را از كف ندهند .
ريچاردن فراى ، ضمن بحث از اوضاع اقتصادى عصر اشكانى ، مىنويسد : « سكههاى چهار دراخمى كه در دوران سلوكى ، بويژه در قلمرو يونانيان باخترى ، خواهان بسيار داشت در سدهء اول پيش از ميلاد ارزش آن از يك دراخم آن روزگار هم كمتر شده بود . بهاى كالا همچنان رو به افزايش بود تا آنكه در پايان فرمانروايى پارتيان اوضاع اقتصادى رو به تباهى گذاشت . دادوستد برده با آنكه در گذشته نيز چندان سودى نداشت باز كاهش يافت و با آنچه در روم آن زمان رخ مىداد ، برابر شد . بهجاى آن ، بر اهميت سرفها يا كشاورزان دامدار افزوده شد . . . اگر كسى بخواهد به قياس از آنچه در مدارك آغاز دوران ساسانى آمده است داورى كند ، دوگونه برده در آن روزگار بوده است : يكى آنان كه در جنگ از سپاهيان بيگانه گرفتار
هامش
( 66 و 67 ) . د . اوليرى انتقال علوم يونانى به عالم اسلامى ، ترجمهء احمد آرام .