. . . يك مطلب جالب كه دربارهء خاور نزديك در اين دوران بايد گفته شود ، موضوع بندگى است كه كاملا با آنچه در امپراتورى روم و يا كشورهاى متحد امريكا ، پيش از جنگهاى خانگى ، رواج داشت متفاوت بود . . . در سراسر تاريخ خاور نزديك ، كشاورزى به دست كشاورزان اجارهدار آزاد و كشاورزانى كه از محصول زمين سهم مىبردند ، اداره مىشد ، پيشهها و صنعتها در دست پيشهوران آزاد يا كارگران كاردان و ماهر بود . . . بندگان در خاور نزديك از همان نژاد دارندگان خويش بودند و با ايشان همزبان بودند . بندگى اصلا نتيجهء تنگدستى بود و انتقال از بندگى به آزادى و بالعكس ، چندان دشوار نبود . هركس مىتوانست خود يا بستگان خويش را در برابر پول يا وام بفروشد . البته بندگى نيز انواع بسيار داشت . . . لوحهاى ميخى بين النهرين پر است از قوانينى كه براى بردهدارى گذاشتهاند ؛ و تضمين در برابر گريز بنده و رفتارى كه بايد پس از مرگ برده يا بردهدار پيشگرفته شود .
بنده را مىشد به فرزندى پذيرفت يا آزاد ساخت ، يا آنكه خود بنده مىتوانست آزادى خويش را بخرد . بندگى تنها با پول رابطه داشت . بندگان را از اموال منقول مىشمردند ، ايشان را همچون پول مىتوانستند به كار برند و دادوستد كنند و در برابر وام به گرو بگذارند ؛ با آنكه بيشتر بندگان خدمتكار خانه بودند و درميان بندهء خانهزاد يا آنكه از بازار خريدارى شده بود و نيز ميان بنده و آزاد مرز چندان برجسته و نمايانى ديده نمىشد . در زمان هخامنشيان به بندگانى برخورد مىكنيم كه داراى املاك بودند و خود نيز بندگانى داشتند و مهر خاص داشتند و بهجاى خدمت ، به دارندهء خويش باج سرانه يا پارهاى از سود حاصل از تجارت خود را مىدادند . ارزش بنده در زمان هخامنشيان و سلوكيان تا آنجا بالا رفت كه مزدور گرفتن از بنده گرفتن ارزانتر بود . كار بندگان در ملكها نمىتوانست با كشاورزى اجارهدارى رقابت كند . . .
همواره از رسم پيشكش كردن كودكان يا بندگان خانهزاد براى كار پرستشگاهها پيروى مىكردند . . .
از منابع باستانى يونان و روم چنين برمىآيد كه اسيران جنگى را غالبا به پرستشگاهها مىدادند ، بطور كلى اسيران ، بندگان حكومت مىشدند يا به ملكيت پادشاه درمىآمدند . براى شاه از بازار بنده مىخريدند . در اجراى طرحهاى حكومت ، مانند ساختن راهها غالبا از بيكاران يا اسيران جنگى بهرهگرفته مىشد . بندگان و مردان آزاد ، هردو ناچار از دادن بيگارى بودند .
در زمان سلوكيان به هنگام فروش بنده مىبينيم كه در پيمان شرطى نوشته شده كه بنده خدمت بيگارى خويش را انجام داده است . از وجود بندگان ، مخصوصا در كار مهم استخراج معدن ، كه كارى خطرناك و دشوار بود ، بهرهگرفته مىشد . در اين كار ، از اسيران جنگى نيز بهرهء فراوان مىبردند . . . در ايران بندهدارى همچنان ادامه يافت اما كمتر به وجود انبوهى از بندگان آنچنانكه در روم بود ، برمىخوريم . » « 34 » در دورهء قدرت سلوكيان ، اظهار عقايد و سنن ملى آزاد بود . در بعضى نقاط ، مختصات تمدن يونانيان با سنن محلى مخلوط شد و بطور كلى آميختگى و اختلاط تمدن شرق و غرب كاملا طبيعى و بدون مداخلهء زور صورت گرفت ، و در اين جريان سكنهء دهات و قصبات كمتر از شهرنشينان تحت تأثير مدنيت يونانى قرار گرفتهاند . ويل دورانت
هامش
( 34 ) . ميراث ايران ، پيشين ، ص 231 به بعد ( به اختصار ) .