جديد و بورژوا افزوده گرديد و آن عبارت بود از مهاجران يونانى و مقدونيه ، استادان ، فلاسفه ، تجارى كه در جستجوى شغلى بودند . همهء قراين دال براين است كه سلوكيان با طبقهء عالى ايرانيان روابطى نيكو داشتند . . .
مملكت سلوكى ، با سجيهء خاص خود ، كشورى است سرمايهدار با تشكيلات بيت المالى قوى . شاه انحصارهاى محصولات يا كارخانهها را تكثير مىكند و عملا همهء منافع مملكت را در دست خود متمركز مىسازد . طبق عقيدهء بعضى از دانشمندان ، سياست او عاليترين درجهء ظرافت طرح اقتصادى است كه دنياى جديد پيش از قرن بيستم شناخته است . باوجوداين خوشبختى ، عوارض ، كمر ملت را خرد مىكرد ، زيرا فقط عدهاى معدود از افراد جامعه از ثروت برخوردار - بودند . آنها عبارت بودند از شاه با خانوادهء خود ، دربار او ، عمال ، دارندگان انعامات و امتيازات ، كسانى كه به تجارت بين المللى مشغول بودند و به درجهاى كمتر ، نظاميانى كه در املاك مستقر بودند .
اما دستگاه بيت المال موحش مىنمود ، زندگى بسيار سخت بود ، تحت چنين شرايطى مردم بيشازپيش به افكار نجات و استخلاص ، كه موفقيت آنهمه اديان مسيحيت ، مانويت و بودايى وابسته بدان بود ، پناه مىبردند .
مالياتها و عوارض به افراد ، منازل ، چهارپايان ، مزرعه ، باغ ، تولد و ازدواج و مرگ تعلق مىگرفت . مملكت براى زندگى شاه سلوكى و دربار او و نگاهدارى قشون و جهازات و جريان امور معابد و روحانيان آنها و حمايت هنرها و علوم به پول احتياج داشت . تشكيلات بيت المالى متمركز شد ، ادارات مميزيها برقرار گرديد و نخستين مبانى آمارگيرى بنياد نهاده شد و انتظاماتى براى محصولات كارخانهها ، نمك ، عطريات ، مبادلات تجارى ، حركت روى شطهاى بزرگ وضع گرديد . . . « 33 »
اما در تعقيب اينها ، حكومت اصول دموكراسى را فراموش كرد و از منافع رعاياى خود غافل گرديد .
وضع بندگان
ريچاردن فراى ضمن بحث در پيرامون كشاورزى دوران سلوكيان به افزار كشاورزى و وضع بردگان در آن عصر توجه مىكند . به نظر وى : « شايد سلوكيان هم مانند فرمانروايان مصر پشتيبان بزرگ دانش و فرهنگ و اختراع و پيشرفتهاى مادى بودند . شايد در اين زمان بود كه اختراع آسيا با چرخ آبگردان از مغرب نجد ايران در جهان پراكنده شد . شك نيست كه سلوكيان مانند بطلميوسيان در پيشرفت كار آبيارى و كشاورزى در قلمرو خود ، كارهاى نمايانى كردهاند . گسترش بسيار بهرهبردارى از پنبه در پيرامون مديترانه شايد نتيجهء جهانگشايى اسكندر بوده باشد ، و نيز ابريشم چينى هم در اين زمان به مقدار فراوان به بازارهاى خاور نزديك ريخته شد .
هامش
( 33 ) . همان ، ص 237 و 238 .