هخامنشى از روى آثار مهم تاريخى ، نظير بيستون و نقش رستم و كتيبهها و سنگنبشهها باقى مانده است . قديمترين كتيبهها متعلق به زمان كورش است كه در اواسط قرن ششم ق . م . نوشته شده . با اينكه آشنايى و خواندن اين كتيبهها از قرنها پيش به كلى فراموش شده بود ، نبوغ چند تن از مستشرقين و كار مداوم آنها تدريجا باعث كشف آنها گرديد . از مطالعه و دقت در سنگنبشههاى بيستون و تخت جمشيد مىتوان به خويشاوندى و نزديكى كلمات آن با زبان فارسى امروزى پىبرد .
زبان اوستايى ، همان زبان كتاب مذهبى زرتشت است كه با پارسى باستان قرابت و نزديكى دارد و بيشتر طبقهء روحانيان با اين خط و زبان آشنا بودند .
به عقيدهء استاد فقيد عباس اقبال ، اجداد آريايى ما وقتى كه به نجد ايران آمدند ، خط و كتابت نداشتند ولى پس از تشكيل دولت هخامنشى و تحت امر آوردن ملل صاحب خط ، مثل آراميها ، آشوريها ، بابليها و اقوام مصرى و يونانى و فنيقى ، حكومت هخامنشى به حكم احتياج پس از وارد كردن تغييراتى در بعضى از خطوط معموله ، خط ميخى و خط آرامى را بر - گزيد . خط ميخى از خطوط سومريهاى قديم و خط آرامى از جنس خط فنيقى بود . خط آرامى در معاملات تجارتى و براى نوشتن سكهها و اسناد در روى كاغذهاى پوستى به كار مىرفت .
درصورتىكه خط ميخى فقط در نقش كتيبهها مورد استفاده قرار مىگرفت . » « 206 »
« زبان پهلوى از زبان پارسى باستان مشتق است يعنى در كلمات و تركيب كلام پارسى باستان به مرور زمان تغييراتى روى داده و به صورت زبان پهلوى درآمده است . چنان كه پهلوى نيز بتدريج به فارسى كنونى تبديل يافته و ازاينرو زبان ما را بهجاى پهلوى ، پارسى ميانه نيز نامند ، زيرا حد وسط پارسى باستان و فارسى كنونى است . » « 207 »
خط ايران باستان ، اوستايى و ميخى
« ايرانيان باستان براى ضبط دقيق سرودهاى دينى خود و نشان دادن جزئيات صداها خطى پرداختند كه به نام ديندبيره به ما رسيده است .
اين نوع خط كه هرحرف آن نمايندهء يك صداى خاص است ، خط حرفى يا خط الفبايى ناميده شده است .
تاريخ اختراع ديندبيره را در حدود دوهزار سال قبل از ميلاد تعيين كردهاند .
دانشمندان زبانشناسى تصديق دارند كه ديندبيره از كاملترين الفباهايى است كه تاكنون بشر اختراع كرده است .
الفباى ديندبيره كه براى كتاب اوستا به كار رفته ، عبارت از 44 علامت است كه از راست به چپ نوشته مىشود . . . پس از خط دين دبيره ، ايرانيان خط سومرى و بابلى را تهذيب و تلخيص و به صورت خط سادهء حرفى درآوردند و آن را براى كتابت زبان فارسى قديم و نقش در سنگنبشهها و غيره به كار بردند .
هامش
( 206 ) . اسرار خط ميخى بوسيلهء گروتفندGrotefendآلمانى و سيلوستر دوساسىS . d . Sacyو عدهاى ديگر از پژوهندگان غرب مكشوف و در دسترس عموم قرار گرفت .
( 207 ) . دكتر رضازاده شفق ، تاريخ ادبيات ايران ، ص 22 .