روشن مىكند . امستد مىنويسد :
. . . افزايش بيرون از اندازهء جمعيت بردگان در اين دوره سختيهايى بر سر طبقهء ميانهء پايينتر آورد . بردگان جاى زنان را در صنايع مىگرفتند و اينسان سبب كاهش درآمدهاى خانوادهها مىشدند . شمار روزافزونى از اين بردگان در داد و ستدهايى كه در گذشته به دست مردمان آزاد انجام مىگرفت ، شاگردى و كارآموزى مىكردند . آرايشگران و نانوايان برده پديد آمدند . بردگان اجازه داشتند براى خودشان به سوداگرى بپردازند . . . بردگى پايينترين پلهء نردبان اجتماعى بود . مردم آزاد ممكن بود براى وام يا كيفر جنايتى به بردگى درآيند . پدران ممكن بود فرزندانشان را در سختى بفروشند . . . زناشويى بردگان براى فرزندكشى پرسود بود .
معمولا با برده خوب رفتار مىشد مگر آنكه از پيش سرورش مىگريخت يا به دروغ ادعاى آزادنژادى مىكرد . چه بسا كارهاى با مسؤوليت به او سپرده مىشد . . . در حالى كه رعيتهاى وابسته به ملك اغلب با ملكهاى بزرگ پرستشگاهى بستگى دارند ، بردگان معمولا در دارايى طبقههاى بالاتر يافت مىشوند . » « 142 »
ژ . دومزيل « 143 » ، خاورشناس ، راجع به طبقات اجتماعى ايران قديم مىگويد :
طرز فكر نياكان هنديها و ايرانيها و كسانى كه طبق فرضيهاى ( قوم هند و ايرانى ) ناميده شدهاند و حتى اجداد بالاترشان كه بههمين طريق به نام هندو اروپايى شناخته شدهاند ، در تمام امور به ترتيب بسيار سادهاى خلاصه مىشد .
همهچيز اعم از قسمتهاى مختلف دنيا و اصول مهم فعاليتهاى زندگى سياسى و اجتماعى و اصول مذهبى ، مظهرى از يكى از طبقات سهگانهء مردم است . بين تمام طبقات ، طبقهاى كه حكومت را در دست داشت و كارش ادارهء عالم يا جامعه و افكار مردم ، از راه اصول حقوقى يا مذهبى بود ، بر طبقات ديگر برترى داشت . طبقات پايينتر مربوط به نيروى جنگى بود . سومين و آخرين طبقه ، كار آبادانى و فراوانى را بر عهده داشت ؛ بطورى كه ممكن است اين سه طبقه را به طريق زير خلاصه نمود : طبقهء روحانى ، طبقهء جنگى و طبقهء اقتصادى . . . در ايران تقسيمبندى طبقات روى اصول قابل انعطافى قرار داشت و در اين تقسيمبندى اصول طبقات سهگانهء مختلط را پذيرفتهاند و در حماسههاى ملى از آن گفتگو شده است . . . نه در ايران بسيار قديم و نه در ادوار مختلف تاريخش هيچگاه چيزى شبيه به طبقات سهگانهء هند ( كاست ) به وجود نيامده . . . به زودى يك طبقهء چهارمى به طبقات موصوف افزوده شد و آن طبقهء صنعتگران يا تجار بود . « 144 »
اين بود وضع عمومى طبقات در عهد باستان . اينك احوال يكايك طبقات را مورد مطالعه قرار - مىدهيم :
هامش
( 142 ) . شاهنشاهى هخامنشى ، پيشين ، ص 105 به بعد .
( 143 ) .G . Dumesil( 144 ) . تاريخ تمدن ايران ، پيشين ، ص 54 به بعد .