هم تجارت برى و هم تجارت بحرى به نواحى بعيد كشيده شد . اين عهد ، از جهت يك سلسله مسافرتها و اكتشافات بزرگ ، شايان توجه است . چنان كه ديدهايم اسكيلاكس « 46 » از مردم كارياندا « 47 » به امر داريوش به مسافرتى اقدام كرد كه دو سال و نيم طول كشيد و از دهانهء رود سند تا مصر سفر كرد . يك فرمانده ايرانى به نام ستاسپه « 48 » در قرن 5 ق . م . با كشتى تا ماوراى ستونهاى هركول ( جبل الطارق ) پيش راند . ملاحان يونانى ، فنيقى و عرب ارتباط بين هند ، خليجفارس ، بابل ، مصر و بنادر بحر الروم را تأمين مىكردند .
تجارت جهانى بيشازپيش به نقاط دور تر كشانيده مىشد و تا نواحى « دانوب » و « رن » رسيده بود و سكههاى مكشوف ، كه در گنجينهها موجود است ، وسعت آن را نشان مىدهد . حتى هندوستان و سرانديب در اين عهد ادويه و پوستها و نباتات معطر و فلفل صادر مىكردند . خمرههايى كه در آنها شراب ، روغن ، دارو و عسل حمل مىشد ، و دليل روابط تجارتى با غرب است ، در خود ايران به دست آمده است . اشياء مفرغى ، ظروف ، لوازم سفره ، وسايل آرايش و مخصوصا قزنقفلى شعبهء ديگر مبادلات آن عهد را تشكيل مىدهد . اجناس تجملى متعدد و فراوان بود .
حجم تجارت در قرنهاى ششم و پنجم ق . م . بيشازپيش افزايش يافت . مبادلات بيشتر از محصولاتى بود كه مورد استعمال يوميه بود و لوازم خانه و البسه در دسترس همهء طبقات قرار مىگرفت .
پارسيان كه در آغاز امر تجارت را كارى پست و بازار را كانون فريب و دروغ مىشمردند ، به حكم تاريخ ، پسازآنكه زمام سياست و اقتصاد دنياى قديم را در دست گرفتند به تجارت و بازرگانى پرداختند . به گفتهء گزنفون : « پارسيان و مردمانى كه تابع ايشانند امروز احترامشان به خدايان و والدين و انصافشان دربارهء خلق و دشمنانشان در موقع جنگ خيلى كمتر از آن است كه در سابق بود . حالا گناهكاران را مجبور مىكنند كه طلا داده مجازات خود را بخرند . »
از آنچه گذشت ، به خوبى روشن است كه از دورهء پارسيان به بعد ، در اثر توسعهء سازمانهاى ادارى و افزايش روزافزون تجملات و تشريفات دربارى و جنون زراندوزى سلاطين ، اندك اندك بار دوش ملل تابعه سنگينتر گرديد .
امستد پسازآنكه با استادى تمام وضع اجتماعى و اقتصادى ملل تابعهء شاهنشاهى را توصيف و احوال ملل خراجگزار و سنگينى بار ماليات و تحميلات ديوانى را بر دوش آنها بيان مىكند ، مىنويسد :
. . . فقط زمانى كه نمودار قيمتها را فراهم كنيم ، تمام اثر اين مداخلهء دولت را در سوداگرى درمىيابيم . اين نمودارها نشان مىدهد كه در سراسر دورهء كلدى ، و
هامش
( 46 ) .Scylax( 47 ) .Caryande( 48 ) .Staspes