اصلاحات پولى داريوش در سراسر كشور عملى نشد بلكه در جاهاى دورافتاده و مرزى ، دادوستد ، مانند روزگاران پيش با جنس ، انجام مىگرفت . گاه پيشهورانى كه در ساختمانهاى شاه كار مىكردند ، با آنكه مزد آنها با پول حساب مىشد ، حق خود را با جنس مىگرفتند . آنچه مسلم است رواج سكههايى با وزن و عيار معين براى طبقهء بازرگان بسيار سودمند بود ولى فرمانروايان مناطق مختلف براى نشان دادن استقلال محلى و فئودالى همواره مايل بودند كه خودشان سكه بزنند .
ارزش فلزهاى گرانبها و سكههاى محلى را با سكههاى رايج داريوشى مىسنجيدند و اين ارزشگذارى غالبا به زيان مالياتدهندگان و ملل تابعه پايان مىيافت ، يعنى خزانه ، پولهاى مالياتى را با ارزش اظهار شده نمىپذيرفت بلكه آنها را مورد آزمايش قرار مىداد و برحسب اينكه سيم ناب يا سفيد ، سيم درجه دو و سيم درجه سه باشد ، ارزش آنها را معين مىكرد . در دورهء سلطنت داريوش ، از بركت تمركز و امنيت نسبى ، دادوستد و فعاليتهاى اقتصادى در سراسر شاهنشاهى گسترش يافت . بانكداران به تقاضاى اشخاص وام مىدادند .
مهمترين خانوادهء بانكدار بابل خانوادهء « اگيبى » ( اژيبى ) است كه اصلا يهودى بودند و بنيانگذار اين بانك شخصى به نام « يعقوب » بود . « مردوك نصيراپال » يكى از افراد سرشناس اين خانواده براى دادوستد به دو تن وام مىدهد ، با اين قيد كه هرسودى كه به سيم ببرند نيمى براى او باشد . از دورهء داريوش مداخلهء دولت در امور اقتصادى و ميزان مالياتها بتدريج فزونى مىگرفت . سطح قيمتها كه در آغاز شاهنشاهى بكندى و آرام بالا مىرفت ، از آغاز پادشاهى داريوش بسرعت رو به افزايش نهاد و همين بالا رفتن قيمتها و پايين آمدن قدرت خريد مردم ، به از همپاشيدگى اقتصادى حكومت هخامنشى در دورههاى بعد كمك فراوان نمود . بطورى كه اشاره شد در دورهء كورش و كمبوجيه قاعدهء ثابتى دربارهء پرداخت ماليات وجود نداشت و فقط ملل تابعه پيشكشهايى به پادشاه تقديم مىكردند ولى از دورهء داريوش حصهء مالياتى هريك از ملل تابع مشخص گرديد . بههمين مناسبت ، هرودت مىنويسد كه ايرانيان آن روز « داريوش را كاسب ( خردهفروش ) كمبوجيه را مستبد و كورش را پدر مى - خواندند . » زيرا اولى در همهچيز چانه مىزد ، دومى خشن و بيقيد بود و سومى اخلاقى ملايم داشت و خدمتگزار خلق بود .
بار سنگين ماليات
پسازآنكه حوزهء قدرت هخامنشيان وسعت گرفت ، كمكم ، پارسيان يعنى قوم فرمانروا از پرداخت باج معاف گرديدند ؛ ولى به عوارض مالياتى ملل تابعه ، از دورهء داريوش به بعد افزوده شد . به باج شهرستان پهناور ماد كه به 450 قنطار « 41 » برآورده شده بود ، صد هزار گوسفند و پنجاه هزار اسب نسائى ( براى شاه ) افزودند .
شوش و سرزمين كاشيها 300 قنطار مىپرداخت ، ارمنستان تا سرزمين كنار درياى سياه 400 قنطار . اين شهرستانها ساليانه 20 هزار كره اسب نسائى براى مهرگان نزد شاه مىفرستادند . همچنين ساير شهرستانها برحسب وسعت و قدرت اقتصادى ماليات خود را مى -
هامش
( 41 ) . واحد وزن .