وضع اجتماعى و اقتصادى ملل در دورهء هخامنشى
چنان كه ديديم كورش در دوران زمامدارى خود ، از سياست اقتصادى و اجتماعى عاقلانهاى كه كمابيش مبتنى بر مصالح ملل تابع بود ، پيروى مىكرد . از اين جملهء او كه مىگويد : « رفتار پادشاه با رفتار شبان تفاوت ندارد ، چنان كه شبان نمىتواند از گلهاش بيش از آنچه به آنها خدمت مىكند ، بردارد ، همچنان پادشاه از شهرها و مردم همانقدر مىتواند استفاده كند كه آنها را خوشبخت مىدارد » « 27 » ، و نيز از رفتار و سياست عمومى او ، به خوبى پيداست كه وى تحكيم و تثبيت قدرت خود را در تأمين سعادت مردم مىدانست و كمتر در مقام زراندوزى و تحميل ماليات بر ملل تابع خود بود . او در دوران كشورگشايى نه تنها از قتل و كشتارهاى فجيع خوددارى كرد بلكه به معتقدات مردم احترام گذاشت و آنچه را كه از ملل مغلوب ربوده بودند ، پس داد . « موافق تورات ، پنجهزار و چهارصد ظرف طلا و نقره را به بنى اسرائيل رد مىكند ، معابد ملل مغلوبه را مىسازد و مىآرايد . » « 28 » و به قول گزنفون ، رفتار او طورى بود « كه همه مىخواستند جز ارادهء او چيزى بر آنها حكومت نكند . » « 29 » كمبوجيه با آنكه از عقل و كياست كورش نصيبى نداشت و از سياست آزادمنشانهء وى پيروى نمىكرد ، در دوران قدرت خود به اخذ ماليات از ملل مغلوب مبادرت نكرد بلكه مانند كورش كبير به اخذ هدايايى چند قانع بود ، ولى اين سياست از آغاز حكومت داريوش تغيير كلى يافت و پس از سپرى شدن دوران حيات داريوش ، روزبروز ، بر سنگينى ماليات افزوده شد و اين روش دور از حزم و عقل تا پايان حكومت هخامنشى ادامه يافت .
ريچاردن فراى ضمن بحث در پيرامون اوضاع اقتصادى دوران هخامنشى مىنويسد :
باجها و مالياتهاى حكومت هخامنشى بسيار فراوان بود . چنين مىنمايد كه حقوق بندر و باج بازار و عوارض دروازه و راه و مرز به گونههاى متعدد ، و باج چهارپايان و جانوران خانگى كه گويا ده درصد بود ، و همچنين باجهاى ديگرى ، برقرار بود . شاه در نوروز ، پيشكش مىگرفت و هرگاه سفرى مىكرد رنجى بيشتر بر مردم محل تحميل مىشد . بيشتر اين پيشكشها و باجهاى گوناگون به صورت پول و يا جنس پرداخته مىشد . بيگارى براى ساختن و ترميم راهها و ساختمانهاى مورد استفاده عموم مردم ، و مانند آنها به دست شهربانان و شاه بر مردم بفراوانى تحميل مىشد . پس چنين مىنمايد كه زندگى براى مردم عادى بسيار دشوار بود . هزينههاى عمومى محلى را ، با باجهاى مخصوص آن محل انجام مىدادند ، زروسيم چون سيلى گران به صندوقهاى شاه مىريخت . هنوز سخنى از املاك و معدنها و تأسيسات آبيارى شاه نگفتهايم كه درآمدهاى كلان داشت . بيشتر طلاهاى گرد آمده به هنگام جنگ يا همچون پيشكشى به مصرف مىرسند . « 30 »
هامش
( 27 ) . ايران باستان ، پيشين ، ص 421 .
( 28 و 29 ) . همان ، ص 474 و 477 .
( 30 ) . ميراث باستانى ايران ، پيشين ، ص 186 .