و طفل نمىتوانند تقصيركار باشند و براى ترميم زيان قابل تعقيب نخواهند بود . » « 277 »
روميان بيشتر به فنون توجه مىكردند
چنان كه ديديم در قرون دوم و سوم قبل از ميلاد مسيح ، علم دنياى عتيق به سرحد كمال رسيد . ارشميدس در اين سير صعودى ، نقطهء اوج بود و بعد از مرگ او دوران انحطاط آغاز شد . قتل و غارت شهر « سيراكوز » نشانهء عظمت آيندهء شهر روم قيصرها بود . و هركس مىتوانست پيشبينى كند كه آنان به زودى فنون عملى را بر معرفت مطلق ترجيح خواهند داد و اسلحه را جانشين نيروى تفكر خواهند نمود . شرايط اجتماعى و سياسى كه موجب پيدايش و شكفتگى علوم اسكندريه شده بود ، از قبيل فعاليت در محيط آرام و خالى از دغدغهء خاطر ، و آزاديخواهى پادشاهان ، بتدريج جاى خود را به شرايط نامساعدترى داد . . . چقدر تأسفآور است كه يك قرن بعد از ارشميدس ، علوم پرافتخار يونانى دچار سرگردانى شد و در منجلاب كيمياگرى افتاد و درحالىكه اين مرض مسرى بسرعت پيشرفت مىكرد ، اهالى اسكندريه روشهاى ارشميدس را كنار گذاردند و دست به دامان هرمس ( يكى از خدايان مصرى ) شدند . . . علم در زير ضربات اين عوامل ، كمر خم كرد و استقلال و حيثيت خود را از دست داد . . . درحالىكه تمدن يونانى قوس نزولى مىپيمود ، قدرت وحشيانهء بزرگى در مجاورت آن ترقى مىكرد . . . « جمهورى روم » ، بدون آنكه با مقاومت مهمى روبرو شود ، مرتبا توسعه مىيافت . . . قوم رومى اصلا با نژاد يونانى شباهت نداشت ؛ آنها در به كار بردن شمشير و زوبين استادتر بودند تا در استعمال منطق و قواعد جدل . اين قوم در نتيجهء فتح و غلبه بر اقوام مجاور حتى در قلب تمدن دنياى عتيق راه يافتند و دستههاى پيادهنظام آنها در كوچههاى شهر آتن رژه رفتند ؛ اما به هيچوجه عشق به امور فكرى را از آنان اقتباس نكردند . عموم مردم روم ، چه اشراف و چه تودهء مردم ، چه سربازان و چه نمايندگان سنا ، از تحقير معرفت مطلق خوددارى نداشتند و فقط به صور عملى و به علمى كه با منظور وسيع آنان توافق داشت علاقهمند بودند . عدهاى از دانشمندان روم در زمينهء طب ، نباتشناسى ، و تاريخ طبيعى كتب و آثارى از خود به يادگار گذاشتند ؛ ازجمله پلين « 278 » حاصل دو هزار كتاب مربوط به نجوم ، هواشناسى ، جغرافيا ، و حيوانشناسى و نباتشناسى و معدنشناسى را در كتاب دايرة المعارفى جمعآورى و خلاصه نمود ولى اين كتاب آنقدر بىارزش است كه به قول پير روسو « بهترين كار اين است كه آن را در مستراح بگذاريم . » ولى روميان در رشتههاى عملى ، مخصوصا در معمارى و ساختن جادهها و سدها ، پيشرفتهايى كردند و جراحان ، انبركها و گيرهها و ادوات ديگرى براى جراحى ساختند و موفق شدند لوزتين و غدهء درقى و سنگ را با موفقيت بيرون بياورند . ظاهرا جراحان رومى مىتوانستند براى تسهيل وضع حمل به دريدن شكم مبادرت ورزند ، چنان كه در ولادت ژول سزار به اين كار دست زدند . همراه لشكريان رومى عدهاى جراح براى زخمبندى حركت مىكردند . غير از بيمارستانهاى نظامى روميان به تأسيس بيمارستانهايى جهت معاينه و معالجهء بيماران عادى نيز مبادرت كردند .
روميان به بهداشت و آسايش عمومى توجه خاص داشتند . استفاده از لولهكشى براى
هامش
( 277 ) . مطالب مربوط به قوانين روميان ، اقتباس است از : دكتر موسى جوان ، مبانى حقوق ، ج 1 .
( 278 ) .Pline