حيوانشناسى ، فيزيك ، نجوم ، هواشناسى و غيره مىرسيد . » بنابراين ، همانطور كه آقاى « لئون - روبن » « 232 » اظهار داشته است : « بسيارى از مطالعات مفصلى كه در آثار ارسطو ديده مىشود ممكن است تأليف خود او نبوده و فقط در مكتب او مطالعه شده باشد . » با تمام عوامل مساعدى كه در راه اجراى نقشهء ارسطو وجود داشت ، به قول ويل دورانت : « بايد به خاطر آوريم كه او مجبور بود زمان را بدون ساعت اندازه بگيرد ، درجات حرارت را بيواسطهء ميزان الحراره مقايسه كند ، آسمان را بدون دوربين نجومى مشاهده نمايد ، هوا را بىميزان الهوا بسنجد . . . از همه آلات و ادوات مربوط به رياضيات و فيزيك و علم مناظر كه ما در دست داريم ، او فقط يك خطكش و يك پرگار داشت . . . تجزيهء شيميايى ، اوزان دقيق ، قوهء جاذبه ماه ، قوهء جاذبه عمومى ، پديدهء الكتريك ، شرايط تركيب شيميايى ، فشار هوا و نتايج آن ، ماهيت نور و حرارت و خلاصه تمام حقايقى كه نظريات فيزيكى علم جديد مبتنى برآناست ، تقريبا هيچكدام در آن روزگار كشف نشده بود . . . به علت فقدان دوربين نجومى ، علم نجوم ارسطو يك خيالبافى كودكانه است ؛ به جهت در دست نداشتن ميكروسكپ ، زيستشناسى مجموعهاى از اشتباهات است . . . معذلك معلومات عظيمى كه او و دستيارانش گرد آوردند مايهء پيشرفت علم گرديد و مدت دو هزار سال رسالهء علمى دانش بشرى شناخته شد .
ارسطو معلومات عصر خويش را در چهار بخش مورد مطالعه قرار داد :
1 . ارغنون « 233 » كه دربارهء منطق و كشف و بيان حقيقت گفتگو مىكند .
2 . الهيات يا فلسفهء اولى ( متافيزيك ) كه دربارهء منشأ و اصل وجود گفتگو مىكند .
3 . طبيعيات يا فلسفهء سفلى ( فيزيك ) كه متضمن بحث در مسائل طبيعى و علمى است .
4 . سياسيات كه از امور و مسائل اجتماعى نظير دولت ، حقوق و تكاليف بشرى گفتگو مىكند .
ارسطو كوشش كرده است كه كليه اطلاعات علمى عصر خود را با اسلوبى صحيحتر از گذشتگان در دسترس مردم قرار دهد . او حكمت را به سه شعبه تقسيم مىكند :
1 . حكمت نظرى : در اين رشته انسان مىكوشد به يارى فكر خود صحت و سقم فرضيات و تصورات خود را كشف كند . حكمت نظرى شامل الهيات ، طبيعيات ، و رياضيات است .
2 . حكمت عملى : اين شعبه از حكمت شامل اخلاق ، اقتصاد ، و سياست است . انسان به يارى اين علم ، كردار و رفتار خود را هدايت و رهبرى مىكند .
3 . حكمت هنرى : كه به يارى آن علم و معرفت براى تجسم و بيان و جلب منافع مورد استفاده واقع مىشود و شامل شعر و نقاشى و مجسمهسازى و غيره مىباشد . ارسطو بر خلاف افلاطون در مورد طبيعت ، مادى فكر مىكرد ، يعنى به واقعيت خارجى محسوسات معتقد بود .
وى مىگفت : « سعى در اثبات اينكه طبيعت وجود دارد مضحك است ، زيرا اين موضوعى است واضح و بديهى . . .
ارسطو عليرغم افلاطون مىگويد : « هيچ تجربهاى به ما نشان نمىدهد كه كدام انسانى ( فى نفسه ) انسانهاى جزئى را به وجود آورده است ، يا از كدام درخت بلوطى فى نفسه
هامش
( 232 ) .Leun Rubin( 233 ) .Qrganon