3 . بايد خوب عمل نمايد .
فكر خوب آن است كه با واقعيات وفق دهد و عمل نيك آن است كه انسان ، چه از لحاظ جمع ثروت و چه از نظر افكار سياسى ، طريق اعتدال پيشگيرد و از افراط و زيادهروى خوددارى نمايد .
تأثير ذيمقراطيس در طرز تفكر قدما فراوان بوده است و موضوعات محاوره و حتى معلومات فلسفى كه افلاطون و ارسطو از اين حكيم به عنوان استشهاد مى - آورند ، دليل واضحى براين مدعاست . تمايل اين فيلسوف به تحقيق و تتبع و عدم توجه او به جنبهء غمانگيز زندگى و سرنوشت و همچنين انساندوستى عالمانهء او . . .
همهء اينها مسائلى است كه نمايندهء عصر جديدى بهشمار مىرود ؛ و اين همان عصر سوفسطائيان و سقراط و روزگارى است كه فلسفه در شهر آتن مستقر مىشود . « 222 »
دموكريت عاشق بيقرار علم و دانش بود . به مصر ، حبشه ، بابل ، ايران و هند سفر ، و با اكثر متفكران زمان ، بحثوگفتگو كرده است . به عقيدهء وى براى مرد خردمند و نيك ، همه جاى جهان وطن است . دموكريت مىگفت : « اگر تنها يك برهان ( در هندسه ) كشف كنم بهتر از آن است كه تخت شاهى ايران را به دست آورم . » « 223 »
فرضيهء اتم
دموكريت نخستين كسى است كه فرضيهء اتم را پيش كشيده و مىگويد :
« اشياء مختلف از تركيب نامحدود اتمها كه داراى انواع و اشكال بىنهايت گوناگونى هستند ، به وجود آمده است . دموكريت اتمها را شبيه ذرات غبار مى - دانست و مىگفت : « اتمها ازلى و ابدى هستند ؛ نه منهدم ، و نه معدوم مىگردند ، غيرقابل تقسيم و نفوذناپذيرند و از بركت وجود خلأ پيوسته موقعيت خود را در فضاى لايتناهى تغيير مى - دهند . » دموكريت مىگفت : « ضرورت جبرى در سراسر طبيعت حكمفرماست و جهان را جايى براى ظهور اتفاقات و تصادفات نيست و جهان قابل شناسايى است . عقل يگانه وسيلهء حصول معرفت است ؛ به اين ترتيب كه حواس براى عقل مواد تهيه مىكنند و عقل بوسيلهء ربط و اتصال اين مواد ، به ماهيت قضايا و اشياء پى مىبرد » . او محسوسات را به تنهايى قابل اعتبار نمىدانست و از اين لحاظ مانند يك راسيوناليست فكر مىكرد .
سقراط 469 - 399 ق . م .
ازجمله كسانى كه بر اثر انحطاط تمدن يونان و آشفتگى وضع اقتصادى ، براى درمان دردها متوجه به تعاليم اخلاقى شده و كوشش كرده است تا از اين راه مشكلاتى را كه معلول سازمان غلط اقتصادى است درمان نمايد ، سقراط ، متفكر و خطيب معروف يونان ، است .
از سقراط نوشتهاى باقى نمانده . اين حكيم همهء وقت خود را مصروف آن مىداشت كه در بازار و باغهاى عمومى و چهارراهها و ميدانهاى ورزشى ، با طرح سؤالات استادانهاى ، شنوندگان را به جهل خودشان واقف سازد . سقراط كلامى نافذ و مؤثر داشت . افلاطون در وصف او
هامش
( 222 ) . پير دوكاسه ، فلسفههاى بزرگ ، ترجمهء احمد آرام .
( 223 ) . تاريخ تمدن ( كتاب دوم - بخش دوم ) ، پيشين ، ص 163 .