به دستآوردهاى اين خلق كوچك بازگرديم كه ظرفيت عالمگيرش چنان مقامى در تحول تاريخ بشرى براى او كسب كرده كه هيچ خلق ديگرى هرگز نمىتواند تصورش را بكند . » در حقيقت ، ما تا امروز هم از برخى جهات بهرهبردارى از آثار يونان باستان را رها نكردهايم ؛ پيكرتراشان و معماران ، آثار يونانيان باستان را سرمشق قرار مىدهند . بنيانگذاران ماترياليسم ديالكتيك كه به آثار فيلسوفان ، ديالكتيسينها و ماترياليستهاى يونان عميقا علاقهمندند ، غالبا « غولهاى انديشهء » دنياى باستان را در برابر فيلسوفان بورژوا نهادهاند .
دموكراسى بردهدار ، زمينهاى بود كه گنجينهء تمدن يونان باستان را به وجود آورد . . .
نيروهاى ايجادكنندهء دموكراسى بردهدار هيچگاه به كشفيات علمى و اختراع افزار و وسايل توليد تازه رو نكردند ؛ تنها هدف آنان ترقى هنر و فكر مجرد بود .
جوانان در حيات فرهنگى يونانيان نقش بزرگى بازى مىكردند . در آتن و پوليسهاى دموكراتيك ديگر ، بچهها تا هفت سالگى در خانه تربيت مىشدند . براى كودكان هفت تا چهاردهساله ، مدارس خصوصى فراوانى وجود داشت كه با پرداخت مبلغى ناچيز ، در آنجا آموزش مىديدند . و نوجوانان از پانزده تا هجدهساله در ورزشگاهها و مدارسى كه از اشخاص و ادارات اعانه مىگرفتند ، تعليم مىديدند . در اين مدارس ، ورزش و تعليمات نظامى فرامىگرفتند . تقريبا تمام مردم آزاد ، در ساعات فراغت در اماكن عمومى و در زير طاق ايوانها و در كوچههايى كه فيلسوفان و خطيبان سخنرانى مىكردند ، گرد مىآمدند . دههزار نفر تماشاچى در تئاترها ، كه درعينحال مكتب بزرگ هنر و سياست بود ، مجتمع مىشدند . از آغاز قرن هفتم پيش از ميلاد به بعد ، دهها شاعر و غزلسرا ظهور كرد . آوازخوانان ترانههاى خود را با ايماء و اشاره و رقص اجرا مىكردند . حدود سال 530 ق . م . ، هنر نمايشهاى تئاترى معمول گرديد . تئاتر نخست در جشنهاى روستايى پديدار شد و سپس گروههاى دايمى و سازمان يافته در شهرها به نمايش پرداختند . سيرك ، ايجاد فضاى مناسب براى پذيرايى از دهها هزار نفر تماشاگر ، تأمين محلى براى تعويض لباس و استراحت هنرپيشگان ، اندكاندك معمول گرديد .
« نمايشها چندين بار در سال ، در جشنها و عيدهاى تودهاى اجرا مىشد و چند روز بتناوب ادامه مىيافت . هربار در حدود ده نمايشنامه بازى مىشد . نمايش از طلوع تا غروب آفتاب ادامه داشت . براى هردسته از نمايشنامهها يك هيأت داوران انتخاب مىشد كه برنده را برمىگزيد و تاجى به عنوان جايزه به او اعطا مىكرد . در قرن پنجم و چهارم ، هزاران تراژدى و كمدى به وجود آمد كه در آنها از جبر و تقدير ، دولت و تكاليف مدنى ، عشق و وظايف خانوادگى ، حق خوشبختى فرد و مانند اينها سخن مىرفت . » « 214 »
فلاسفهء مادى
چنان كه قبلا اشاره كرديم ، از حدود قرن هفتم ق . م . در نتيجهء موفقيتهاى اقتصادى و اجتماعى در يونان ، بخصوص در ناحيهء « ملط » ، زمينه براى رشد افكار مادى فراهم گرديد . طبقهء متوسط و متمول اجتماع يونان ، از بركت كار غلامان ، مىتوانستند در مسائل مختلف طبيعى و اجتماعى بحث و مطالعه كنند و از طريق
هامش
( 214 ) . تاريخ جهان باستان ، پيشين ، ج 2 ص 146 به بعد ( به اختصار ) .