گرفت ، حق قضاوت قطعى با پدر بود و او مىتوانست حتى فرزند و زن خود را محكوم به مرگ كند .
يونانيان زمانى خدايان را يار و مددكار خويش و گاهى دشمن خونخوار خود مى - شمردند و اگر با انجام تشريفات و مراسم مذهبى از آنان اثرى نمىديدند معبد و خدايان خود را سنگسار مىكردند . چنان كه گفتيم با تكامل اجتماع و ترقى وسايل توليدى ، بتدريج در كليه شؤون مذهبى و اجتماعى و مذهبى يونانيان تغييرات عظيمى پديدار شد .
قوانين سولون و الواح دوازدهگانه ، بنيان انتظامات ثابت قديم را سست نمود . بموجب مقررات جديد ، تقسيم ميراث پدر بين تمام برادران تجويز گرديد . به پدران اجازه داده شد كه در وصيت آزاد باشند . حق فروش پسر يا دختر در صورتى كه گناهى مرتكب نشوند ، از پدران سلب گرديد . به اين ترتيب ، بعضى از مقررات مذهبى جاى خود را به قوانين اجتماعى ، كه كمابيش براساس مصالح اجتماعى تدوين شده بود ، سپرد و با ظهور متفكرين و فلاسفه و سوفسطاييان و شكاكان ، بنيان عقايد عمومى نسبت به خدايان و مقام و منزلت آنان سست گرديد . سقراط نيز بشدت با معتقدات مذهبى و آداب و سنن ناصحيح زمان خود به مبارزه بر - خاست . ارسطو ، عليرغم كهنهپرستان زمان خود ، گفت نبايد آنچه را كه با عادات نياكان ما موافقت دارد پذيرفت بلكه بايد آنچه را كه بنفسه نيكو و پسنديده است جستجو نمود . وى قانونى را خوب مىدانست كه به حق و عدالت مقرون باشد و مىگفت : « قوانين و نظامات بشرى بايد بمرور زمان تغيير پذيرد . رواقيون نيز در راه تحول و انقلاب فكرى مردم عصر خود عامل مؤثرى بودند ؛ يكى از آنان مىگفت به عموم افراد بشر بايد مانند افراد يك شهر نگريست و آنان را از حقوق مساوى برخوردار نمود . « 193 »
نمايشنامههاى يونانى
در ميان ملل غرب ، يونانيان قبل از همه در راه تهيهء صحنهها و نمايشهاى تراژدى و كمدى رنج بردهاند . آتنيان در آغاز امر به احترام خداى شراب ، مجالس رقص و سرور برپا مىكردند ، ولى از قرن ششم ق . م . به بعد ، بازيگران و هنرپيشگان براى نشان دادن منظور خود در صحنهء نمايش بيشازپيش صرف وقت كردند تا در مسابقاتى كه به اين منظور داده مىشد ، پيروز شوند و جايزهاى به كف آرند .
« اسكولوس » ( آشيل ) ( 525 - 456 ق . م . ) و « سوفوكل » ( 496 - 406 ق . م . ) از كسانى بودند كه در اين مسابقات با كسب موفقيت شركت كردهاند . نمايشات در محلى سرگشوده صورت مىگرفت و بازيگران ، بر خلاف امروز ، خود را در پشت نقاب مستور مىكردند و مطالب را با لحن و صداى مخصوصى ادا مىكردند . كفشهاى پاشنه بلند و لباس مخصوص بر تن مىكردند و غالبا منظور از اين نمايشات ، نشان دادن جنبههاى ضعف اخلاقى مردم و برانگيختن احساسات تماشاچيان بود . در نمايشهاى تفريحى ( كمدى ) نمايشدهندگان سعى مىكردند تماشاچيان را از راه تفريح و خنده وادار به انديشه كنند . « آريستوفانس » ( 445 - 385 ق . م . ) كمدى - نويس معروف يونان در نمايشهايى كه به عناوين مختلف مىداد ، نقاط ضعف همشهريان خود را آشكار مىكرد و در لباس هزل و مسخرگى آنان را از ادامهء روشى كه پيشگرفته بودند ،
هامش
( 193 ) . « مقررات مذهبى و اجتماعى » از : تمدن قديم ، پيشين ، ص . 28 به بعد ، اخذ شده است .