و در بعضى مناطق و پوليسها ، مانند آتن ، فعاليتهاى بازرگانى و صنعتى تكامل شايان حاصل كرده بود . پلوتارك در پريكلس از درودگران ، حجاران ، مسگران ، بنايان ، زرگران ، عاجكاران ، نقاشان ، ميناكاران ، حكاكان ، ريسمانبافان ، بافندگان ، دباغان ، راهسازان و نظاير آنها نام مىبرد . به اين فهرست مىتوان نانواها ، شيرينىپزها ، پننهدوزها ، سراجها ، و ديگران را افزود . در آتن و چند ناحيهء ديگر كارگاههاى كوچك بسيارى وجود داشت . درآمد صنعتكار در قرن پنجم از يك « دراخم » « 162 » و در قرن چهارم از دو دراخم در روز بيشتر نمىشد .
تهيدستان در كلبههايى سكونت داشتند كه به سختى مىتوان نام خانه به آن نهاد . حرف و كارهاى دستى مورد تحقير بود . گزنفون مىنويسد : « حرفهء صنعتكار را تحقير مىكنيم و اين كاملا طبيعى است . . . » « 163 » اينهمه زحمتكشانى كه از خوراك و پوشاك و منزل شايسته برخوردار نبودند ، يا از طريق انقلاب يا از راه مبارزهء منفى و تنبلى ، با دشمنان طبقاتى خود پيكار مىكردند . بنيانگذاران سوسياليسم علمى در مانيفست مىگويند : « آزاده و برده ، پاتريسين « 164 » و پلبين ، « 165 » ارباب و رعيت ، استادكار و شاگرد ، در يك كلمه ستمكاران و ستمديدگان ، در كشمكش دايمى ، به جنگى لا ينقطع ، گاه نهان و گاه آشكار ، پرداختهاند . . . » هومر مىگويد :
« اين عادت خدمتكاران است كه همين كه اربابان خود را غايب يا ناتوان و بىاعتبار ديدند ، به اجراى تكليفشان نمىانديشند . . . » « 166 »
ارزش اقتصادى غلامان
« غلامان استخوانبندى اقتصادى مملكت را تشكيل مىدادند .
بعضى از ايشان براى دولت كار مىكردند و به امور راهسازى مىپرداختند و برخى مستخدم دولت مىشدند و عدهاى ديگر در خدمت اشخاص عادى بودند .
عدهاى در خانوادهها خدمتكار مىشدند ، برخى به عنوان كارگر در كارگاهها مشغول مىشدند ، و از وجود بعضى ديگر در مزارع به عنوان كارگر استفاده مىكردند . در سال 419 ق . م .
ممكن بود با پرداخت 167 درهم ( دراخم ) غلامى بالغ به دست آورد ؛ درحالىكه ارزش زنان ، به تفاوت احوال ، از 135 تا 220 درهم بود . مدير كارگاهى كه در جستجوى كارگران ورزيده بود ، مىتوانست با پرداختن دو « مين » ، يعنى دويست درهم ، نجار كاردانى تهيه كند . . .
كشور آتن در آن عهد ، قدرت و افتخارات و وفور نعمت خود را مديون اين غلامان معدنچى است . اگر پريكلس يا « فيدياس » و يا افلاطون مىتوانستند اوقات خود را به تفكر و مطالعه بگذرانند و درجستجوى حقيقت و زيبايى باشند از بركت كار مداوم هزاران غلام بدبختى بود كه در معادن نقره و مس ، مانند محكومين به اعمال شاقه ، مجبور بودند شبوروز خميده يا به زانو كار كنند . هيچكس زحمت اين را به خود نمىداد كه ديوارهء راهروها را با شمع يا تيرى محكم كند ؛ و بكرات اتفاق مىافتاد كه ديوارهها فرومىريخت و همهء غلامان را يك جا مدفون
هامش
( 162 ) .drachma: واحد وزن و پول درميان يونانيان قديم .
( 163 ) . تاريخ جهان باستان ، پيشين ، ص 98 به بعد .
( 164 ) .Patrician: هريك از اعضاى هريك از خاندانهاى اوليهء شارمند رم قديم . پاتريسينها طبقهء « پوپولوس رومانوس » ( خلق رم ) را تشكيل مىدادند و ساير مردم در حكم « موالى » بودند .
( 165 ) .Plebeians: ياپلبها : ( عوام الناس ) .
( 166 ) . تاريخ جهان باستان ، پيشين ، ص 107 .