است ، متفاوت است ؛ دينى است كه بيشتر به رفتار مىپردازد و كمتر به تشريفات و قربانى توجه دارد . » « 99 »
در اين دين از خدا يا خدايان ، از پيغمبر و الهام ، از نمازهاى متعدد و تشريفات مذهبى ، از روزه و عزادارى نامونشانى نيست .
ياسپرس ، ضمن توصيف فيلسوفان بزرگ ، در مورد بودا مىنويسد : « كه وى در آغاز به رياضت گراييد ولى به زودى دريافت « . . . امساك در خوردن و تحمل سختى و رياضت موجب اشراق نگرديد ، بلكه برعكس ، گوماتا دريافت كه حاصل رياضت و به كار بستن دقيق قواعد آن فقط اين است كه حقيقت از نظر پنهان گردد . . . آنگاه تصميم گرفت مانند مردم معمولى غذا تناول كند تا نيروى خويش را بازيابد . . . ياران مرتاض او دلآزرده از اين تصميم ، بوداى مرتد را رها كردند . او تنها ماند و در طهارت و تقوا دور از رياضت به تمرين تأمل و مراقبت پرداخت . . . به نظر او نه با لذت زيستن و از دنيا تمتع گرفتن راه هموار زندگى است نه با رياضت گذراندن كه تن خويش آزردن است ، مىتوان از جهان تمتع يافت . آن ، زشت و فاسد است و اين ، سرشار از درد و رنج ، راه ميانه راه نجات و سعادت است . » « 100 »
بودا براى تبليغ افكار خود نه تنها به زور شمشير توسل نجست بلكه از مبارزه و منازعه نيز خوددارى كرد . در مباحثات به سلاح منطق و تفكر با مخالفان سخن مىگفت .
مذاهب نوين
مذهب بودا در دوران قدرت سلطان عدالتگسترى به نام « آشوكا » بسرعت انتشار يافت ولى محيط آزاد هند و عوامل اقتصادى و اجتماعى گوناگون ، سبب گرديد كه در جامعهء هندى خدايان عديده ، عرض وجود كنند . پس از آنكه مذهب هندو جايگزين آيين بودا گرديد در نتيجهء تساهل مذهبى برهمنان و آزادانديشى مردم آن سرزمين نه تنها مذاهب گوناگون با نامهاى مختلف به وجود آمد ، بلكه همراه با الهيات توجه به خرافات ، نذر و نياز ، طلسمات ، جنگيرى ، علم احكام نجوم ، سروش غيبى ، جادوگرى ، سوگند خوردن ، كفبينى ، غيبگويى و فالبينى رواج فراوان يافت . كافى است يادآور شويم كه يك ميليون نفر به كار فالبينى ، يكصد هزار مارافساى ، يك ميليون فقير و جوكى با آزادى كامل به كار خود مشغول بودند . ساحران ، احضاركنندگان ارواح ، رمالان با مطالعهء كفدست ، شنيدن خواب ، و خواندن آياتى چند ، از گذشته و آيندهء مردم سخن مىگفتند .
چون هندوان علاقهء فراوان به فرزند داشتند نيروى جنسى را نيز ستايش مىكردند .
پرستش آلت رجوليت گاهوبيگاه در اغلب كشورها رواج داشته و در هند از قديمترين ايام تا قرن بيستم همچنان برجا مانده است . . . علايم اين پرستش جنسى را در سراسر قارهء هند مىتوان ديد ؛ مثلا شكل آلات تناسلى را در نپال و ديگر معابد بنارس . . . و تصويرهاى ذكر را كه بر بازو يا گردن مىآويختند ، مىتوان ديد . دادن قربانى و مراسم غسل و طهارت نيز در هند مدتى از وقت مردم را مىگرفت . از قرون پيش تا به امروز ، رودگنگ هيچگاه
هامش
( 99 ) . كليات تاريخ ، پيشين ، ص 487 به بعد ( به اختصار ) .
( 100 ) . كارل ياسپرس ، فيلسوفان بزرگ ، ترجمهء دكتر اسد اللّه مبشرى ، ص 218 ( به اختصار ) .