به وزارت جليلهى امور خارجه منصوب و برقرار فرمودند . مشاراليه فورا به بالاخانه و تالار دربار آمده ؛ در حالتى كه ناهار معمولهى صدارت را در كمال آراستگى چيده بودند ، بر صدر مجلس قرار گرفت . منشيان را خواست ؛ رسما به سفرا و وزراى مختار ايران ، كه در پايتخت دول خارجه مقيم هستند ، تلگراف دولتى كرد و آنها را از عزل صدارت اطلاع داد . و اول نطقى كه مشير الدوله در دربار كرد ، اين بود كه : « الحمد للّه از دست اين مرد - يعنى : صدراعظم - خلاص شديم . » و اين نطق مشير الدوله ، محض آن دوستى و خويشاوندى بود كه با جناب ميرزا على خان امين الدوله ، پيشكار آذربايجان ، داشت ؛ و مايل بود كه او به صدارت نايل شود تا مگر خود مشير الدوله به منصب وزارت خارجه يا سفارت كبراى دولت عثمانى برقرار گردد .
خلاصه ، مشير الدوله در دربار كه آمد ، ناهار صدارت را نخورد ؛ و به وزراء و امراء و اعضاء دربار و دار الشورا گفت : « بسم اللّه ! شماها غذا ميل مىكنيد ؟ » هيچيك از حاضرين ، به واسطهى ملالت و كسالت از عزل صدارت ، ناهار نخوردند و اجزاء كارخانه غذاهاى دست نزده را بيرون بردند .
صورت دستخط مخصوصى كه به خط مبارك شاهانه ، در صدر دستخط دولتى ، دربارهى مشير الدوله عز ترقيم يافته ، از قرار ذيل است : -
« مشير الدوله ! وزارت امور خارجه را به شخص شما واگذار فرموديم ؛ و بد و نيك اين عمل را از شخص خود شما مىخواهيم . دستور العمل عليحده براى شما نوشته خواهد شد ، كه تكليف خودتان را بدانيد . »
وزارت داخله و وزارت خزانهى مباركه و وزارت ضرابخانه و مسكوكات ، به عهدهى كفايت و لياقت جناب على قلى خان مخبر الدوله ، وزير علوم و تلگراف و معادن ، واگذار شد . معنى وزارت داخله آن است كه : امور و فرمان و كارهاى هر اداره و هر وزارتخانه ، بايد به امضاء اين وزارتخانه برسد و مهر شود ، و وزير داخله در عزل و نصب حكام مداخله كند و جواب مطالب حكام از طرف او نوشته شود . ولى ، در كار وزارت خارجه و امور سفرا و مطالب راجعهى به دول متحابه ، دخل و تصرفى نداشته باشد ؛ آن كارها را خود وزير امور خارجه ، مستقلا ، سؤال و جواب كند و مطالب عمده را به عرض خاكپاى همايونى برساند . ولى ، هركس كه هم به امور داخلهى ايران مداخله كند و هم به امور خارجهى دول متحابه دخل و تصرف نمايد ، و وزير امور خارجه به رأى و دستور العمل او رفتار كند ، چنين كسى را « صدراعظم » يا « شخص اول » يا « اتابك اعظم » گويند .
جناب مخبر الدوله به وزارت داخله ، كه فوق جميع وزارتخانهها است ، منصوب شدند . ولى ، در كار وزارت خارجه و وزارت جنگ دخل و تصرفى نداشتند . و وزارت خزانه را به فرزند خود ، مرتضى قلى خان صنيع الدوله ، كه از دانشمندان اين زمان و در علوم و السنهى فرانسه و آلمان مشاراليه بالنسبان است ، واگذار كردند . و الحق ، در ايصال حقوق ارباب مواجب و مقررى ، كمال مروت و جوانمردى و درست حسابى را پيشهى خود ساختند .
افضل التواريخ ( فارسي ) — صفحة 50
مساهمون: منصوره اتحاديه (نظام مافی) و سيروس سعدونديان
ص٥٠