اقدامى نمىكنند ؛ محض حفظ و حراست ، نوكران شخصى خود را به اين خدمت مىگمارند .
فايدهى ديگر آنكه : سربازان از دولت مواجب و جيره مىگيرند ؛ به علاوه ، به درب هر خانهيى كه مأمور و مقيم باشند ، ماهى دو تومان صاحبخانه به آنها مىدهد و بعضى فوايد طعام و چيزهاى ديگر به ايشان مىرسد . البته هر صاحبخانه راضى است كه چهار نفر نوكر مستحفظ داشته باشد و در ماه به آنها دو تومان - يعنى : بيست درهم يا ده دوازده فرانك - بدهد . و هيچكس به داشتن چاتمه و قراول مجبور نيست . هركس وسعتى داشته باشد و دستگاه او فراوان باشد ، محض حفظ اموال و مخزونات خود ، از سپهسالار و وزير جنگ و رئيس قشون خواهش مىكند كه يك چاتمه قراول به درب خانهى او فرستاده شود . و اگر نخواهد ، ابدا چاتمه به درب خانهى او فرستاده نخواهد شد . هركس از طبقات نوكر وسعتى داشته باشد و چاتمهى سرباز بخواهد ، فورا براى او فرستاده مىشود . ولى ، ممكن است كه فلان وزير يا وزيرزاده و غيره ، از مستوفيان و غير مستوفيان ، چندان محتاج به سرباز و چاتمه نشود . لهذا ، درب خانهى او سرباز نيست . اين كار دليل بر بىاحترامى او نيست . ولى ، چاتمهى سرباز مخصوص طبقات نوكر است ؛ به درب خانهى علما و درب خانهى تجار ، كه دو كرور هم ماليه و ذخيره و انبار و مخزونات داشته باشند ، چاتمهى سرباز فرستاده نخواهد شد . و آنها هم از استغنايى كه دارند ، چنين تقاضايى نمىكنند ؛ مگر آنكه ، شايد بعد از اين ، بعضى از « تجار جلف » اين اوراق مرا ببينند و بدانند كه چاتمهى سرباز مخصوص بستگان و نوكران سلطنت است ، آن وقت از سپهسالار خواهش كنند كه براى آنها هم چاتمهى سرباز فرستاده شود كه در ورود و خروج از خانه ، سرباز براى آنها « پيشفنگ » زند .
بارى ، اين چند سطر را براى آن نگاشتم كه آيندگان از چاتمهى سرباز مستحضر شوند . و بسا مىشود كه مورخ لفظى را و اصلاحى را توضيح نمىكند و آيندگان در فهم آن متحير مىمانند . چنان كه ، مورخين و اهل اصطلاح اين زمان ، از اصطلاحات « تاريخ بيهقى » مسبوق نيستند و نمىدانند « قاصد » كه مىآمده و « حلقه » مىزده است ، به چه قسم بوده و چه ترتيبى داشتهاند . چنان كه آن عادات از ميان رفته ، شايد چاتمه گذاشتن اين دوره هم از ميان برود و كار به طرزى ديگر صورت گيرد . لهذا ، من گاهى در اين كتاب اصطلاحات و طرز رفتار اين زمان را توضيح مىكنم ، كه مردم آينده متحير نشوند .
چاتمه گذاشتن به درب خانههاى اعيان و اشراف ، در سابق گويا نبوده و در كتابها چيزى ديده نشده است . اين كار در دورهى سلطنت قاجاريه وقوع يافته است . خلاصه ، هركس رتبهاش كم است ، يك چاتمه به او داده مىشود ؛ و هركه را كه دستگاه وسيع است و شأنى عالى دارد ، چند چاتمه سرباز براى او فرستاده مىشود . و سفير آلمان براى محافظت و پاسبانى سفارتخانهى خود ، يك چاتمه سرباز بيشتر لازم ندارد ؛ لكن ، محض حفظ احترام اين سفير و ترفيع مقام او ، سه چاتمه سرباز بر قراولان سفارتخانهى آلمان افزوده مىشود : كه باعث مزيد دوستى دولتين باشد . البته ، دولت آلمان هم اگر چه با ما همسايهى مجاور نيست ؛ ولى ، يك وقتى همين احترامات را منظور داشته ، در
افضل التواريخ ( فارسي ) — صفحة 263
مساهمون: منصوره اتحاديه (نظام مافی) و سيروس سعدونديان
ص٢٦٣