عريضه شرف صدور يافت كه : « مواجب شخص متوفى ، بعد از وضع ثلث ، در حق اولاد ذكور و اناث برقرار گردد ! » جناب امين الدوله با صدور دستخط ، و در ساير موارد كه شدت و قوتى در كار بود ، نمىتوانست قطع مرسوم كند . لهذا ، مواجب شخص متوفى در حق ورثه برقرار گرديد .
جناب امين الدوله در صدارت و غير صدارت ، سهل الدريكه و لين الخلق و نرم و ملايم و با طمأنينه و وقار و با ادب بود . به احدى فحش نداد و تندى نكرد . و همه وقت ديده مىشد : كسى را در ديدن او اشكال و حجاب و مانعى نبود . اشخاصى را در حضور خود اذن جلوس مىداد ، كه ديگران آنها را نمىنشانيدند . تكبر و خودبندى و مردم را ذليل شمردن ، در نزد او ناگوار بود . در تمام عمر ، به عقل و درستى و امانت و بىطمعى شهرت داشت . واقعا ، از دخلهاى ناحق و رشوه گرفتن نفرت مىورزيد . ولى ، به كسى هم چيزى نمىداد . عموم مردم مأيوس بودند كه نزد او رفته ، امتيازى بگيرند يا اضافه مواجب ببرند يا از خود او مالى دريابند . به اين جهت ، غالبا مجلس او خلوت بود .
خط را فوق العاده نيكو مىنوشت . اوراق مكتوباتش ، مثل خط قابوس بر جناح طاووس بود . تمام مردم به شيوهى خط او تقليد كرده و احدى به خوبى او ننوشت .
ظرافت و ملاحتى در تحريرات او بود ، كه آدمى به حيرت مىافتاد . انشاء و تلفيق عبارات و حسن بيانات او ، هزار درجه بهتر از خطشان بود ؛ سحر حلالى و ماء زلال را طعن مىزدند . بيانات ايشان به سبك قدما نبود ؛ بلكه ، شيوهى مخصوصى نداشتند . به طرز ساده و بيانات ملايم و عبارات ظريفه ، در كمال اختصار و سلامت مطلب مىنگاشتند . و انصافا منشآت ايشان ، بر بيانات متقدمين و متاخرين رجحان داشت . اين بنده كه نگارش خوب ديگر ندارم ؛ لكن ، سخنشناس هستم . من بر خوبى بيان احدى حسد نبردم و تعجب نكردم ؛ لكن ، بر سلامت عبارات اين وزير بزرگ غبطهها داشتم و حيرتها كردم . لفظ مغلوط و لغت مجعول در تحريرات ايشان ديدهام ؛ لكن ، سخن احدى را به پايهى منشآت ايشان نيافتهام . هر سطر مختصر سادهيى كه مىنگاشتند ، يك نكتهى ظريفى و رمز دقيقى در آن ديده مىشد .
در ادبيات و تاريخ و علم حديث و رجال و شعر ، بهرهيى وافى و اندازه كافى نصيب ايشان بود . زمانى ، در عتبات عاليات تحصيل كردهاند . در سليقه و ظرافت و ساختن ابنيه و عمارت ، اول شخص بودند . سداد و صلاح و عقل ، با ايشان مخمر بود . من وقتى قبل از صدارت ايشان ، در زمان شاهنشاه شهيد ، از مرحوم محمد حسن اعتماد السلطنه ، وزير دار التأليف و دار الترجمه و دار المطبوعات ، كه اول ديپلوماسى ايران بود ، پرسيدم كه :
« امين الدوله را شما كاملتر مىدانيد يا بيزمارك صدراعظم آلمان را ؟ » اعتماد السلطنه گفت : « در ايران اگر كار رجوع شود ، امين الدوله بهتر از بيزمارك است . »
امين الدوله در لسان فرانسه و علوم خارجه و پليتيك دول اروپ ، اول شخص و اول دانشمند بود . هيچكس در عقل و لياقت او ترديد نداشت . ولى ، مىدانستند كه او در دادن مواجب و امتياز ، با احدى همراهى ندارد ؛ بلكه ، به قطع مرسومات سابق هم اقدامى مىكند .
لهذا ، از او مأيوس بودند و به صدارت او ميلى نداشتند .
افضل التواريخ ( فارسي ) — صفحة 237
مساهمون: منصوره اتحاديه (نظام مافی) و سيروس سعدونديان
ص٢٣٧