مولانا خود به اهميت اين كتاب عظيم كه گنجينهء معرفت و عرفان است واقف بود و مى - دانست كه كتابى آورده كه تا آن زمان در عالم اسلام نظير و همتاى نداشته است .
افلاكى در مناقب العارفين مىنويسد : كه مولانا فرمود مثنوى ما دلبرى است معنوى كه در جمال و كمال همتاى ندارد و همچنان باغى است مهيا و درختى است مهنى كه جهت روشندلان صاحبنظر و عاشقان سوختهجگر ساخته شده است . خنكجانى كه از مشاهدهء اين شاهد غيبى محظوظ شود و ملحوظ نظر رجال اللّه گردد تا در جريدهء « نعم العبدانه اواب » منخرط شود . و نيز گويند كه مولانا بر پشت نسخهء مثنوى خود نوشته بود : مثنوى را جهت آن نگفتهام كه حمايل كنند و تكرار كنند بلكه تا زير پاى نهند و بالاى آسمان روند كه مثنوى نردبان معراج حقايق است نه آنكه نردبان را به گردنگيرى و شهربهشهر گردى و هرگز بر بام مقصود نروى و به مراد دل نرسى :
« نردبان آسمان است اين كلام * هركه زين بر ميرود آيد به بام
نى به بام چرخ كو اخضر بود * بل ببامى كز فلك برتر بود
بام گردون را از او آيد نوا * گردشش باشد هميشه زان هوا »
مثنوى گذشته از اشتمال آن بر تبيين حقايق اديان و اصول تصوف و عرفان و شرح رموز آيات قرآنى و اخبار نبوى ، نمودارى است از مراتب و مقامات مولانا و ياران برگزيدهء او ، و غرض اصلى مولانا از نظم مثنوى بيان احوال معنوى خود و آن برگزيدگان در لباس امثال و حكايات و قصص است چنان كه خود گفته است :
خوشتر آن باشد كه سر دلبران * گفته آيد در حديث ديگران
ديباچههاى دفاتر ششگانه كه در اوايل امثال و حكايات به نثر نوشته شده به تحقيق انشاء خود مولانا است . از مناقب افلاكى مستفاد مىشود كه مولانا در زمان حيات خود يكى از نسخ مثنوى را پيوسته دستكارى مىكرده و ابيات آن را به سليقهء خود اصلاح مىنموده است متأسفانه اين دفتر كه مىبايستى اساس تصحيح مثنوى قرار گيرد در دست نيست .
عدهء ابيات دفترهاى ششگانهء مثنوى بنا به آمارى كه نيكلسون در طبع مثنوى خود داده از اينقرار است :
دفتر اول 4003 ، دفتر دوم 3810 ، دفتر سوم 4810 ، دفتر چهارم 3855 ، دفتر پنجم 4238 ، دفتر ششم 4916 . بنابراين مجموع ابيات مثنوى 25632 بيت مىباشد و بعضى هم شمارهء ابيات آن را به 26660 بيت رسانيدهاند .
قديمترين نسخهء مثنوى اكنون در موزهء قونيه محفوظ است . اين نسخه در سال 677 پنج سال پس از وفات مولانا استنساخ شده و با حضور حسام الدين چلبى و سلطان ولد مقابله و تصحيح گرديده است . اين نسخه 25649 بيت دارد . بهترين طبع مثنوى چاپى است كه