مدح و تمجيد در شنوندهء آن چندشى برمىانگيخته است و شايد وى فراموش نكرده بود هنگامى كه روسها در سال 1869 گراسنوودسك و خليج بلخان را اشغال كرده بودند ، شاه نسبت به اين تجاوز آنها بر خاك ايران اعتراض نمود ؟ و اگر اين عمل راجع به آن محل واقع شده باشد اعتراضى بر اشغال چكشلرو آشوراده چهاندازه بيشتر كارى مقرون به صواب بوده است ؟ حتى اگر اعتراف شود كه حاكميت ايران در ناحيهء مرو دعوى واهى بيش نبوده است ( با آنكه بارها بوسيلهء تركمنهاى اتك تأييد گرديده است ) باز جاى ترديد و انكار نيست كه فتوحات روسيه در حوزهء ماوراء بحر خزر بسيارى از دهات ايران را جزو قلمرو دولت روسيه قرار داده است .
چراگاههاى اتك كه در پائين كوپهداغ واقع شده است و دهكدههاى مهنه و چاچاو دوشك و موضع سرخس همه روزگارى جزو سرزمين ايران بود ، اما ديگر حال بدين منوال نيست . در فصل راجع به خراسان نشان دادهام كه اين رخنهء تدريجى هنوز تمام نشده است و ايرانيان بارها بمناسبت تجاوز روسيه به قرار - داد مرزى اتك مورخ 1881 اعتراض كردهاند كه بموجب آن روسها اراضى ايرانى گل گلاب و گرماب و كلته چنار را جزو خاك خود بشمار آوردند و رفتهرفته هم آبهاى جبال آن حدود را به طرف خود مىبرند . اين حركات مختص و ناشى از سياستى است كه شايد موقتا با تأمين ثمراتى اندك مايهء دلخوشى و رضايت نمايد ، اما هدف نهائى آن شامل زمينهء وسيعترى است كه هرچه بيشتر پيشرفت مىكند ، اسباب پيشروى بيشترى فراهم مىشود .
تفوق در حوزهء شمال و شمال غربى
براستى كه جا دارد در اين مورد مكثى نموده وضع متفاوتى را كه روسيه در روابط خود فعلا با ايران دارد نسبت به آنچه پيش از جنگ اخير خويش بالغ بر شصت سال قبل داشته است مقايسه كنيم و به خاطر داشته باشيم كه تمام امتيازات بعدى را نيز تحت عنوان صلح و بدون هيچگونه تيراندازى و يا فشار سياسى بدست آورده كه نقص و علت آن هرچه بوده است اين اشتباه نابخشودنى را هرگز مرتكب نشده است كه قدرت خود را فراموش و يا پنهان كند .