در موقع امضاى عهدنامهء مزبور ابتدا بحر خزر به درياچهء روسى مبدل گرديد ، در همان عرصهاى كه نه كشتىهاى تجارتى داشت و نه ناوهاى جنگى ، در صورتى كه فعلا صدها تن ملوانان روسى بر امواج آن دريا جولان دارند و بواسطهء فقدان هرگونه نيروى دريائى ديگر تسلط او بر سواحل آن خواه از جهت تجارتى و يا قدرت نظامى محرز است . اصلاحاتى را كه در كار كشتىرانى ولگا كردهاند منابع نظامى ناحيهء غازان و روسيهء مركزى را به قلمروهاى آسيائى نزديكتر ساخته است .
شصت سال پيش هنوز كار انقياد كامل قفقاز ناتمام بود و همشهرىهاى شميل خار كمآزارى در آن حدود نبودند . تفليس درحالحاضر مركز نظامى سرزمينى است كه نيروى لشكرى آن در زمان صلح بالغ بر 000 ر 100 نفر است و تا 000 ر 270 نفر مسلح مىتواند بسيج كنند . خط آهنى بين درياى سياه و بحر خزر دارند و به زودى آن را با شبكهء راهآهن اروپا مربوط خواهند ساخت . هرگونه مخالفتى و هر قسم موانعى از جانب شمال مرتفع و بجاى آن وضع ممتاز تفوق سوق الجيشى فراهم شده است .
وضع كار در شمال شرقى
هرگاه توجه خود را به جانب خاور معطوف سازيم وضع بسيار مساعدى خواهيم ديد كه هرچند ديرتر بدست آمده است از لحاظ اهميت ذرهاى كمتر نيست . قبل از نبردهاى روسيه با تركمنها و در گيرودارى كه بيم و وحشت تاختوتازهاى اين راهزنان همهجا را فراگرفته بود بسيار بعيد مىنمود كه دولتى اروپائى قدم در شنزارهاى قرهقرم بگذارد .
روسيه در نواحى شرقى قلمرو همايونى به صورت مدبرانه يعنى در جامهء بازرگانى رخنه كرده است . كنسول و نمايندگان كنسولى رفتهرفته در بنادر و شهرهاى متعدد گماشت ، ابتدا در رشت در عهد سلطنت محمد شاه و سپس در استراباد ، گز ، مشهدسر و شاهرود و از اين حدود هم بتدريج در نقاط شرقى كه مرحلهء نهائى آن بطورىكه شرحش گذشت تعيين سر كنسول بسال 1889 در مشهد بود و در هرجا