نظامى در اثر تصرف و الحاق تركمنستان از آن پس بواسطهء ساختمان خط آهن ماوراء بحر خزر هم تقويت و هم توسعه يافته است كه بايد اثر آن را نسبت به ايران و قضيهء ايران در ضمن سطورى چند بياورم .
اثر خط آهن ناحيهء ماوراء بحر خزر
اثرات تجارتى خطوط آهن ژنرال اننكف را در خطهء خراسان سابقا بيان كردم و نشان دادهام كه با ساختمان اين راهآهن روسيه در ايالت شمالى ايران نفوذ فراوان كسب خواهد كرد كه اگر با خطوط متقابلى در جنوب از جانب انگلستان تعادل حاصل نشود ترديدى نيست كه با وسايل ديگر قابل رقابت نخواهد بود . همچنين باز نمودهام كه طى پيشرفت - هاى پىدرپى روسيه دستفروشانى از جلو چينوونيك « 1 » به حركت درمىآيند .
اين جريان كه اولين مرحلهء آن ظهور عدلهاى بار است كه با علامت تجارتى مسكو بر پشت شتر و قاطر حمل مىشود ، بعيد نيست كه از عقب آن بار و بساط پادگانهاى دائمى فرارسد .
از لحاظ سياسى ، مجاورت خط آهن ماوراء بحر خزر و پايهگذارى دستگاه عظيم ادارى روسيه در عشقآباد كه از آنجا ارتباط پيوسته و ارسال دستهدسته هدايا به اين طرف مرز مقدور خواهد بود رفتهرفته خانات مجاور را در ايران دست - نشانده و يا نمايندهء آن دولت خواهد ساخت . نهايت آرزوى حكومت تزارى اين است كه بعد از درگذشت ناصر الدين و يا هنگامى كه پيشآمد آشفتگى و اختلال ، فرصت و مجالى بدست دهد ، پيشرفتهائى در اين حدود نصيب او شود و يا بنابر درخواست خوانين محلى بهعنوان حمايت ، قدمى در پيش نهد سپس درواقع اين پيشروى مختصر را استوار و بيشتر سازد .
اهميت سوق الجيشى اين خطوط آهن جديد و ارتباط آن با نواحى درياى خزر است كه بر نفوذ نظامى او در خراسان افزوده است . جادهء قديمى بندر گز و استراباد و شاهرود كه از كتلهاى مهيب مانند گردنهء كزلوك امتداد مىيافت
هامش
( 1 ) -Tchinovnik