پهناورى را در اختيار دارند كه روزگارى جزو قلمرو ايران بوده است . اماكن مقدس شيعه در كربلا و نجف در تصرف سلطان عبد الحميد بودن هماناندازه از لحاظ ايرانيان ناگوار مىنمايد كه اهتزاز بيرق امير بر فراز استحكامات هرات نيز خوشآيند نيست .
براستى كه ايران نمىتواند از نظر دور بدارد كه آنچه درحالحاضر منطقهء غربى افغانستان است در ادوار طولانى تاريخ خراسان شرقى بشمار ميرفته است و شهرياران و نايب السلطنهها و حكام ايرانى بر هرات فرمانروائى مىكردهاند و افرادى در آن حدود زندگى مىكنند كه بيشتر سنت و آداب ايرانى و قيافهء ايشان را دارند و حايل و مانع طبيعى نيز بين آن منطقه و مشهد نيست .
در همين قرن هم دوبار هوس و آز سلاطين آن در بدست آوردن متصرفات قديم موجب لشكركشى ايران تا كنار برج و باروهاى اين شهر گرديد و در هر دو مورد سبب قطع روابط بين ايران و انگليس و در مرحلهء ثانى جنگ علنى با انگلستان شد . اكنون ايران در عقب مرزهاى بىاستحكام خويش بيمناك و ترشرو با انزجار ، اما بدون اقتدار نگران تجاوز پادگان افغانى نسبت به كرسى ديرين سرزمين خراسان است و بنابر همين احساس غبن ايرانيان بوده است كه لرد بيكونسفيلا ( دزرائيلى . م ) به خيال تجزيهء افغانستان بعد از جنگ 1878 مرتكب اشتباه غيرقابل دركى شده بود كه پيشنهاد نمود يكبار ديگر هرات نصيب ايران بشود و از اينرو بر يكى از چند اصل تغييرناپذير محدود كه كشور ما در سياست آسياى مركزى اين قرن رعايت مىنموده خط بطلان مىكشيده است ، وى غافل از اين معنى بود كه با تسليم هرات به ايران در حقيقت اين سرزمين باصطلاح « كليد هند » را ضمنا در چنگ تزار مىنهاده است « 1 » .
هامش
( 1 ) - نقشهء لرد بيكوسفيلد در تسليم هرات به ايران بوسيلهء سر . اچ . رانينسن در مقالهء نشريهء قرن نوزدهم شمارهء فوريهء 1880 تشريح شده است و ژنرال گرودكفGrodckoffهم در كتاب خود « جنگ تركمنستان » طرح پيشنهادى را درج مىكند كه بنابرآن قرار بود هرات مال ايران باشد و مأمورى انگليسى در آنجا مستقر شود و افسران انگليسى براى استحكام شهر و مشق دادن پادگان ايرانى به آنجا بروند و هيچ نمايندهء خارجى در آن شهر اجازهء ورود نداشته باشد و اگر خطرى متوجه مالكيت ايران شود لشكريان انگليسى حق مداخله داشته باشند . اين نحوهء واگذارى اختيار نگاهدارى هرات به ايران جز شكست اثرى نمىتوانسته است دربر داشته باشد .