فصل سىام سياست انگليس و روس در ايران
سياست خارجى ايران و افغانستان
در فصلهاى گذشته سياست داخلى ايران جديد را بتفصيل بيان كردم . اين فصل نهائى را بسياست خارجى او اختصاص مىدهم ، همان موضوعى كه عملا به روابط اين كشور با دو دولت رقيب : انگليس و روس مربوط مىشود . دولت ايران با ساير دولتهاى اروپائى و امريكا فقط راجع به هيأتهاى مذهبى و امور تجارتى روابطى داشته است كه كموبيش برعهدهء مأموران كنسولى است و از اينرو وجود دستگاههاى وسيعى كه فرانسه و آلمان و ايتاليا و اتريش در تهران دارند بى مورد است .
ايران درواقع دو همسايهء آسيائى دارد كه با آنها از طرف مشرق و مغرب داراى چند صد ميل مرزهاى مشترك است ، ولى راجع به مناسباتش با افغانستان و عثمانى شرحى اجمالى كافى خواهد بود . روابط ايران با اين دو دولت وضع چندان روشنى ندارد و فقط ترس و واهمهء طرفين مانع ابراز علنى مقاصد هركدام است .
عثمانيها و افغانها هردو مذهب تسنن دارند و هر شيعهء متعصب نسبت به سنىها بيشتر از مسيحيان با ديدهء بغض مىنگرد « 1 » . سلطان و امير هردو ، اراضى
هامش
( 1 ) - اين مطالب امروز ديگر به كلى بىارزش شده است و نمىتواند و نبايد در روابط ايران با همسايگان آن تأثيرى داشته باشد . مترجم .