واردات به ايران 526 ، 2 ليره ، صادرات از ايران 076 ، 112 ليره جمع 644 ، 114 ليره .
ارقام وارداتى نيك نشان مىدهد كه سياست تجارتى مانع و مزاحم دولت روسيه در قفقاز تا چهاندازه در كاهش واردات خارجى از آن راه تأثير نموده است .
با آنكه اطمينان كامل ندارم ، ولى عقيدهام اين است كه آمار مزبور تجارت ايران و روس شامل اجناسى مىشود كه از طريق خط آهن ماوراء قفقاز به خراسان وارد مىشود و بر فرض اينكه شامل آن هم باشد ارزش سالانهء تجارت روس و ايران جمعا بالغ بر 000 ، 000 ، 2 ليره يا يك مليون ليره كمتر از تجارت ايران و هند و انگليس است . حال اگر وضع متقابل و مزاياى روسيه را با انگلستان و توابع آن از جمله هندوستان مقايسه كنيم بدون شك و شبهه موازنه خيلى بيشتر بسود تجارت انگلستان است .
موانعى كه در كار تجار بيگانه است
در اينكه مقدار تجارت هند و انگلستان با ايران تا اين ميزان پيشرفت نموده است درواقع دال بر وجود و پايدارى آن صفات و غرايزى است كه كشور ما را در عرصهء رقابتهاى صنعتى سرآمد كشورهاى جهان ساخته است . در مورد ايران با جرأت مىتوان گفت كه با وجود انعقاد قراردادهاى تجارتى و حمايتهاى كنسولى و دولتى هنوز راه تجار خارجى آسان هموار نشده است .
دربارهء موانع طبيعى جهت ترقى تجارت از قبيل فقدان بنادر و وضع راههاى قاطررو و تاحدى نيز عدم امنيت قبلا مطالبى ذكر نمودم . پيشآمد ناگهانى آفات و با و طاعون و سيستم ناهنجار اجاره دادن درآمد گمرك همه مانع پيشرفت كسب و كار تجارتى است ، تجارت غله هم غالبا بواسطهء احتكارهاى حرصآميز كه متناسب با روش آزمندانهء بعضى از حكام است موجب لطمه و اختلال مىشود .
اين محظورات و اشكالات گاهى بىسروصدا و آرام بر خلاف عدل و انصاف و يا علىرغم مصالح عمومى معمول و يا مرتفع مىشود . اشكال ديگر حواله و ارسال