و بعد از وصول اجناس در بغداد و انجام تشريفات گمركى كاروانها كالا را از طريق خانقين به مقصد ايران در كرمانشاه ، همدان و تهران مىبرند و كاروان مسافت 500 ميل را در بيست و هشت روز طى مىكند . كرمانشاه و همدان هردو حاكمنشين منطقهاى پرجمعيت و مركز توزيع جنسهاى تجارتى در توابع پهناورى هستند . براى اقلام سنگينوزن و گرانقيمت اروپائى مانند پيانو يا كالسكه اين راه وسيلهء حملونقل بهترى به تهران مىباشد ، چون هم راه نزديكتر است و هم كتلهاى بسيار سخت بوشهر - شيراز در سر راه نيست .
اجناس تجارتى اين راه بايد از دو گمركخانهء ايران و عثمانى ترخيص شود هرچند كه دستگاه عثمانى بيشتر مايهء ترس و نگرانى است ، هم بمناسبت تأخيراتى كه در جريان كار پيش مىآورند و هم 7 يا 8 درصد كه از روى ارزش جنس عوارض گمركى اخذ مىكنند و اين وجه دريافتى را پس از خروج جنس از گمرك خانقين به مقصد ايران مسترد مىدارند . از معايب كار اين جاده بستهبندى مجدد كالا در بصره است ، ولى مقررات قرنطينهء عثمانى كه با مهارت خاص چنان تهيه كردهاند كه افراد را كاملا خشمگين و ناراحت كند از آنهم بهمراتب بدتر است .
براى همهء كشتىهائى كه از بمبئى وارد مىشود يك روز قرنطينه الزامى است حتى در موقعى كه در خود عثمانى و با باشد و در هندوستان اثرى از آن ديده نشود . تنها دليل اين سختگيرى را حرص دريافت عوارض يك روز قرنطينه مىدانند .
هنگامى كه خودم با كشتى تا بغداد سفر مىكردم مأموران عثمانى در بصره كارى باز هم زنندهتر كردند . پنج روز قرنطينه براى تمام كشتىها كه از ايران مىآمد ، و يا از بنادر آن عبور كرده بود مقرر داشتند ، نه از آن جهت كه ايران دچار و با بود بلكه چون كشتى كمپانى هند و انگليس كه حامل اين جانب بود در بوشهر توقف نموده و مرا در محمره پياده كرده بود كه هيچ علتى براى اين كار آنها در ميان نبوده است .
تركها نه در كار كشتىرانى شط العرب نظارتى داشتند و نه حق دخالتى در كار بنادر ايران كه در ساحل يسار شط واقع شده بود . اين اقدام آنها بىآدابى
ايران وقضيهء ايران ( فارسي ) — صفحة 686
مساهمون: جورج ناتانيل كرزن
ص٦٨٦